Djúp haustlægð gekk yfir landið í síðustu viku. Hvellurinn á Siglufirði reyndist meiri en búist var við og töluvert tjón varð á húsum, bílum og lausamunum í bænum.
Eftir veðrið voru lagðar á borð áleitnar spurningar um viðbragð og viðvaranir – þeirra á meðal hvort Veðurstofan ætti að gefa út fleiri staðbundnar litakvarðaðar viðvaranir. Spásvæðin ná í dag yfir landshluta og eina staðbundna viðvörunin er fyrir höfuðborgarsvæðið. Rætt var um þessi mál í Þetta helst í dag.
Vill taka viðvaranakerfi Veðurstofunnar „upp á næsta stig“
Einar Sveinbjörnsson segir að núgildandi veðurviðvaranakerfi hafi verið við lýði í tæplega tíu ár. Kerfið sé mikilvægt og skipti miklu máli vegna þess að viðvaranir séu skýrar í hugum fólks, „en það var auðvitað byrjað með að miða þetta við þessi spásvæði og þessi stóru og víðfeðmu spásvæði og þau eru búin að vera við lýði í meira en 50 ár. Reyndar bættist miðhálendið seinna við og svo höfuðborgarsvæðið,“ segir hann.
„Þetta er í raun og veru afsprengi frá þeim tíma þegar aðeins var hægt að spá mjög gróft og bara fyrir einn dag fram í tímann. Svona um 1980. Ég meira að segja man vel þessa tíma, á fyrstu árum mínum á Veðurstofunni þegar þetta var svona. Við skulum líka hafa það í huga að það sem hefur líka breyst mjög mikið, ekki síst bara á þessum tíma frá því að þetta litakvarðaða kerfi varð að veruleika, þá hafa spárnar úr líkönunum orðið enn betri og þær eru nákvæmar,“ segir Einar.
„Í stað þess að veðurfræðingurinn sé að velta því fyrir sér hvort spáin gangi eftir eða hvort lægðin fari svona eða hinsegin, á hann að geta einbeitt sér að því frekar að staðbundnu þáttum veðursins, hvar það skellur á, hvar það verður verst. Þess vegna held ég að það sé tímabært að taka þetta viðvaranakerfi upp á næsta stig og fara að þróa það þannig að það rúmi líka staðbundnar spár,“ bætir hann við.
Einar tekur dæmi. „Ef það stefndi hérna í mjög mikið illviðri, það slengdi sér inn strengur með veðri sem væri mjög varhugavert inn á Suðurnes, en hvergi annars staðar, þetta er alveg þekkt dæmi, í stað þess að gefa út rauða viðvörun sem næði frá Snæfellsnesi og austur að Skógarfossi væri hægt að teikna inn og afmarka Suðurnesin sérstaklega þar sem við vissum að áhrifasvæðið yrði,“ segir hann.
Hann telur að með þessu myndi þjónusta ekki einungis batna heldur trúverðugleiki sömuleiðis aukast, „þegar þarf ekki lengur að lita heilu landsvæðin vegna staðbundins illviðris.“ „Ég hef líka orðið var við það að úti í samfélaginu finnst fólki mikið vera af þessum gulu veðurviðvörunum og þær koma snemma og ná yfir stór svæði.“
Spárnar í raun rangar
Sigurður Þórður Ragnarsson, jarð- og veðurfræðingur, var á sama máli þegar rætt var um veðurofsann í Vikulokunum síðustu helgi. „Ég átti spjall við Pál heitinn Bergþórsson um þetta. Hann kallaði það að spárnar okkar væru raunverulega rangar allar. Það er að segja að þegar það er sagt að það verði norðaustan átta til þrettán eða þrettán til fimmtán eða átján eða hvað, þá er raunverulegur vindhraði kannski frá þremur og upp í fimmtán. Bilið er svo mikið,“ sagði hann.
„Við berum ekkert saman veðrið til dæmis undir Eyjafjöllum og síðan í Vestmannaeyjum og síðan á Laugarvatni hins vegar, ég tek það bara sem dæmi,“ sagði Sigurður. „Það er tími til kominn. Tæki og tól eru til. Það er bara spurning um að þétta netið.“
Litakvarðar frá 2017
Núgildandi viðvörunarkerfi Veðurstofunnar hefur verið í gildi frá 2017 og landsmenn þekkja það flestir líklega vel. Það byggir á alþjóðlegum staðli og viðvaranir eru í litum sem ákvarðast af mati sérfræðinga á væntanlegum áhrifum veðurs og líkum á því að spáin gangi eftir.
Í stuttu máli gefur gul veðurviðvörun það í skyn að veðrið geti haft nokkur eða staðbundin áhrif og valdið töfum, slysum eða tjóni ef aðgát er ekki höfð; appelsínugul að miðlungs eða miklar líkur séu á veðri sem getur valdið miklum samfélagslegum áhrifum, tjóni og slysum og ógnað mögulega lífi og limum, ef aðgát er ekki höfð; og rauð að miklar líkur séu á veðri sem hefur mjög mikil samfélagsleg áhrif. Einstaklega áköfum og hættulegum veðurskilyrðum er spáð og búast má við miklum skemmdum, líkur á slysum eru miklar og veðrið ógnar lífi og limum.
Skiptir máli að koma sértækari viðvörunum til fólks
Vitaskuld getur verið krefjandi að gefa út nákvæmar veðurviðvaranir fyrir ákveðin svæði á ákveðnum tíma. Hildigunnur H. H. Thorsteinsson veðurstofustjóri segir skipta máli að koma sértækari viðvörunum til fólks, „ef við gerum ráð fyrir að það verði einhverjar ákveðnar veðuraðstæður á litlum svæðum. Það að breyta kerfinu og gera mörg lítil svæði er ekki eins einfalt og við viljum, þótt þetta virðist vera einfalt á korti. Við erum með tvo veðurfræðinga á vakt á daginn og einn á kvöldin og nóttinni sem er að halda utan um þetta allt og setja inn í kerfin. Við erum að horfa á okkar kerfi og hvernig við getum kannski gert þetta sjálfvirkara,“ segir hún.
Ástæða sé fyrir svæðaskiptingunni. „Ástæðan fyrir því að kannski allt Suðurlandið er saman og svo getur það farið á gulan eða appelsínugulan vegna þess að það er hvasst undir Eyjafjöllum er líka til að við fáum fólk á þessu svæði til að hugsa: „Já, það er veðurviðvörun, ég ætla að skoða hvar hún er, hún er undir Eyjafjöllum, ég ætti kannski ekki að keyra eða fara í ferðalagið. Auka þessa vitund að þegar það er litur á þínu svæði þá skoðar þú þín ferðaplön og þínar fyrirætlanir fyrir daginn eða þegar spáin á að raungerast.“
Aðspurð hvort eitthvað sé því til fyrirstöðu að vera með minni viðvaranasvæði sem væru aðgengileg á vef Veðurstofunnar segir hún að með nýrri veðursíðu sé hægt að þróa viðvaranir í þá átt. „Þá getum við líka unnið okkur í þá átt að huga að hvernig við getum sett skilaboð, ekki bara í veðurviðvörunum heldur líka í skilaboðum sértækari fyrir einstaka staði. Það er eitthvað sem við erum að skoða, hvernig við getum unnið. Við sáum það til dæmis í sólmyrkvanum hvernig við nýttum gottvedur.is-síðurnar til að vera með sértækari svæði. Við erum að þróa okkur áfram í átt sem að gerir þetta.“
Að ykkar mati kemur til greina að minnka svæðin?
„Ég myndi ekki segja að það væri á dagskrá núna. Ég er ekki viss um að það sé besta leiðin að minnka svæðin en það er á dagskrá að skoða sértækari viðvaranir eða skilaboð til svæða þar sem aðstæður verða öðruvísi heldur en í stærri landshluta,“ segir Hildigunnur.
Undirbúningurinn yrði annar
Einar Sveinbjörnsson hefur einnig talið nauðsynlegt að setja upp nýjan vindmæli á Siglufirði á þeim slóðum þar sem veður verður verst. Jóhann K. Jóhannsson, slökkviliðsstjóri í Fjallabyggð, vill að mælirinn verði í miðbænum. „Nýr vindmælir myndi kannski ekki endilega skila því strax ef það kæmi sambærileg lægð á morgun að við fengjum fyrir fram upplýsingar um hvernig veðrið yrði á Siglufirði. Þetta myndi hins vegar skrásetja söguna þannig að þegar von er á þessari skæðu vindátt sem við höfum nokkrum sinnum þurft að takast á við þá er hægt að búa til viðvörunarkerfi þegar töluleg gögn liggja fyrir,“ segir hann.
„Heimamenn og þeir sem til þekkja þekkja þessa átt mjög vel hér. Þetta var á vitorði margra hér á Siglufirði að þessi átt væri væntanleg. Núverandi vindmælir er staðsettur á flugvellinum á Siglufirði sem er svolítið sunnar en þéttbýliskjarninn og hann er í þessari vindátt að gefa upp allt, allt aðrar upplýsingar en við erum að upplifa hér í bænum. Það sem hefur bjargað okkur hvað varðar það að geta sýnt fram á hvers konar veður við erum að takast á við er að varðskipið Freyja hefur verið í höfn, bæði árið 2023 og svo í síðustu viku. Þar er löggildur vindmælir um borð,“ segir Jóhann.
Hann segir að það hefði ekki endilega breytt miklu hvort appelsínugul eða rauð veðurviðvörun hefði verið í gildi, „en það sem veðurspáin gæti gert og upplýsingar úr veðurmælum er að undirbúa viðbragðsaðila mun frekar fyrir það að það gæti komið upp vont veður. Undirbúningurinn yrði allt annars eðlis.“
Telur ekki augljóst að annar mælir hefði bætt spána
„Það er ekkert augljóst að mælir hefði bætt spána,“ segir Hildigunnur. „Ég sá einhvers staðar að það var tillaga um að setja mæli í miðbæinn. Það gengur eiginlega ekki. Við notum staðla Alþjóðaveðurfræðistofnunarinnar. Við viljum ná eins góðum mælingum sem segir okkur hvernig veðrið er á þessu landssvæði og ef þú setur hann í miðbæ þar sem eru byggingar eða eitthvað annað sem truflar vindinn þá gefur hann ekki rétta mynd. Við þurfum að finna stað sem er laus við hindranir frá vindinum.“
Ekki sé augljóst hvar það verði á svæðinu sem um ræðir. „Við höfum skoðað aðra mæla þarna í kring og alveg úti á nesi í þessu veðri. Þeir voru ekkert að gefa mikið aðrar niðurstöður. Það gæti hjálpað, kannski ekki endilega spánni, kannski spálíkönunum en áhættumati og hvað getur gerst inni í bænum. Það er eitthvað sem við munum skoða og í framhaldi eiga samtal við bæinn,“ segir Hildigunnur.
„Það er mælir þarna við flugvöllinn. Ég held við myndum ekki vilja færa hann. Við viljum hafa mæli þar og hann er að gefa góða mynd af þessu svæði. Ef við viljum bæta við er það samtal sem bæði við þurfum að skoða út frá okkar fjármögnun og horfa til fjármögnunar jafnvel frá bænum. Þannig höfum við leyst þessi mál annars staðar stundum,“ bætir hún við.
Nánar er rætt við Hildigunni, Einar og Jóhann í Þetta helst í dag.
