Um helgina eru 40 ár frá leiðtogafundi Reagans og Gorbatsjov í Höfða. Leiðtogafundurinn olli straumhvörfum í Kalda stríðinu og setti allt í hliðina í íslensku samfélagi. Kjarnorkuógnin og vopnakapphlaupið urðu til þess að börn og ungmenni höfðu miklar áhyggjur.
Kristín Helga Þórarinsdóttir var ein þeirra og safnaði ári áður, ásamt bekkjarfélögum sínum, undirskriftum átta þúsund ungmenna þar sem skorað var á leiðtoga stórveldanna að hætta vígbúnaðarkapphlaupinu. Raisa Gorbatsjov hitti bekkinn á meðan leiðtogarnir sátu á fundi.
„Og þegar hún kom, það er mjög eftirminnilegt. Við stóðum úti á tröppum skólans og það kemur bílalest af svörtum Volgu-bifreiðum og sægur af fréttamönnum og við komumst varla upp í kennslustofuna fyrir fólki. En Raisa var bara mjög afslöppuð, spurði margs og tók sér bara þann tíma sem henni fannst nauðsynlegur. Var afskaplega alúðleg og glæsileg og við sátum bara þarna agndofa,“ segir Kristín Helga.
Kristín Helga á enn bréfið og úrklippur sem hún safnaði fyrir fjórum áratugum síðan, og segir minninguna ljóslifandi.
„Ég hef oft hugsað um þennan dag og þessa stund, því það er bara mjög merkilegt að upplifa svona. Ég held að það sem sem standi upp úr sé bara að það að krakkar fái hugmynd eða láti til skarar skríða með að segja hug sinn um eitthvað áhyggjuefni, það sé síðan hlustað á það og það leiði til einhvers atburðar eins og þessa. Það var virkilega sterk upplifun og hún er það enn þann dag í dag,“ segir Kristín Helga
Umfjöllun um málið úr sjónvarpsfréttum má sjá í spilaranum hér að neðan.
Fallegustu konurnar og sterkasti maðurinn
Það er áhugavert að skoða hvaða andrúmsloft ríkti á Íslandi árið 1986. Rósa Magnúsdóttir, prófessor í sagnræði, var að gefa út bókina Kaldastríðsborgin og fjallar meðal annars um aðdraganda fundarins og val á fundarstað og fleira, en líka andrúmsloftið í samfélaginu.
„Reykjavík átti náttúrlega 200 ára afmæli árið 1986 og það voru gríðarlega mikil hátíðahöld, það var mjög gott veður og ég man vel eftir þessu, fór í strætó í bæinn og fékk bita af þessari frægu köku og einhvern veginn fannst manni maður búa í alvöru borg á þessum tíma. Og Íslendingar voru mjög uppteknir af því að þeir væru að stíga alvöru skref á alþjóðavettvangi sem áberandi í fjölmiðlum. Við áttum fallegustu konu í heimi sem var að ferðast um allan heim og fjölmiðlar fjölluðu mikið um það, við áttum sterkasta mann í heimi líka og svo tókum við þátt í Eurovision og okkur var farið að líða svolítið eins og loksins væri umheimurinn farinn að taka eftir okkur og við hefðum eitthvað fram að færa í þessu alþjóðaumhverfi,“ segir Rósa.
„Ísland var auðvitað ekkert augljóst val. Ísland var alls ekki hlutlaust í kalda stríðinu. Það var stofnaðili Nató og hér höfðu verið ákveðin átök stórveldanna um athygli Íslendinga og Íslendingar komust upp með ýmislegt útaf því að þeir voru svo mikilvægir, eða landið svo mikilvægt í Kaldastríðssamhenginu útaf landfræðilegri legu hérna norður í Atlantshafi, og samkvæmt skjölunum var það Gorbatsjov sem lagði til að þeir myndu hittast á vinnufundi og nefndi annars vegar Reykjavík og hins vegar London sem mögulega fundarstaði. Og á endanum verður Reykjavík fyrir valinu, aðallega útaf því að hér þótti auðveldara að tryggja öryggi leiðtoganna með svona stuttum fyrirvara. Svo sagði Gorbatsjov líka og það er skjalfest að það væri örugglega þægilegast að halda þetta í Reykjavík því þá myndi ekkert stórveldanna móðgast. Og þá á hann sennilega við að Bretar eða Frakkar eða hverjir sem það væru sem hefðu annars fengið svona fund inn á sitt borð, að þeir myndu ekki móðgast ef þetta væri haldið á litla Íslandi,“ segir Rósa.
Stjörnuspekingur gaf góð ráð
En kenningarnar voru fleiri um hver hafi ákvarðað fundarstaðinn. Í kvikmyndinni The Brick of War sem frumsýnd er í vikunni spyr Ronald Reagan, leikinn af Jeff Daniels, utanríkisráðherrann sinn, George Shultz, leikinn af J.K. Simmons hvernig honum hafi dottið í hug að velja eitthvað hús á Íslandi sem fundarstað.
Svo var sömuleiðis sagt frá því nokkru eftir fundinn að Reykjavík hafi orðið fyrir valinu eftir góð ráð frá stjörnuspekingi eiginkonu Bandaríkjaforseta.
Á forsíðu Morgunblaðsins 23. september 1989 segir:
Ronald Reagan, þáverandi forseti Bandaríkjanna, ákvað að halda til fundar við Míkhaíl S. Gorbatsjov, aðalritara sovéska kommúnistaflokksins, í Reykjavík árið 1986 eftir að Nancy eiginkona hans, hafði ráðfært sig við stjörnuspeking. Þessu heldur stjörnuspekingurinn Joan Quigley fram í viðtali við bandaríska dagblaðið The Washington Post fyrr í þessari viku.
Það eru ýmsar kenningar á lofti um hvers vegna Reykjavík varð á endanum valinn sem fundarstaður þjóðarleiðtoganna. Farið var yfir málið í Heimskviðum helgarinnar. Þáttinn má hlusta á í spilaranum hér að neðan.
