Hvort er hagsmunum íslenskra launþega betur borgið innan eða utan Evrópusambandsins? Þessi spurning virðist í dag kljúfa íslensku verkalýðshreyfinguna.
Raunar ríkja svo skiptar skoðanir um málið innan Alþýðusambands Íslands að það hefur kosið að halda sig algjörlega fyrir utan opinbera umræðu um ESB og hyggst gera það áfram þar til niðurstaða úr þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst liggur fyrir.
Aðeins tveir verkalýðsforingjar hafa látið afstöðu sína í ljós með skýrum hætti í fjölmiðlum.
Það eru Sólveig Anna Jónsdóttir formaður Eflingar og Vilhjálmur Birgisson formaður Verkalýðsfélags Akraness – sem bæði eru á móti því að Ísland gangi í Evrópusambandið.
Eftir því sem Spegillinn kemst næst hafa stjórnir stærstu verkalýðshreyfinganna ekki tekið formlega afstöðu til þjóðaratkvæðagreiðslunnar eða mögulegrar inngöngu Íslands í ESB.
Barátta um hugmyndafræði
„Við ákváðum í upphafi að við skyldum vera hlutlaus vegna þess að þegar við förum í viðræður um þetta þá liggur alveg fyrir að það eru mjög skiptar skoðanir innan Alþýðusambandsins, bara eins og innan þjóðarinnar, um það hvort við eigum að fara í aðildarviðræður eða ekki,“ segir Finnbjörn A. Hermannsson forseti ASÍ.
„Við litum svo á að ef við færum í umræður um það hvort við ættum að hvetja þjóðina til að segja já eða nei, að þá værum við að berjast um hugmyndafræði hvers fyrir sig en ekki staðreyndir sem lægju fyrir þegar kæmi að því að taka ákvörðun um að fara inn í Evrópusambandið eða ekki, vegna þess að þessar kosningar, eins og allir vita, eru ekki um aðildina heldur hvort það eigi að halda áfram viðræðum.“
Finnbjörn segir að ekki hafi farið fram efnisleg umræða innan ASÍ um Evrópusambandið. Hann geri þó ráð fyrir að verkalýðshreyfingin sé sammála um flest þegar kemur að velferð. Það kæmi honum ekki á óvart ef stærsta bitbeinið yrði skilgreining á sjálfstæði þjóðarinnar.
Afstaða ASÍ var skýr
Á þingi ASÍ árið 2000 taldi sambandið mikilvægt að styrkja stöðu Íslands í Evrópusamvinnunni í ljósi þróunar innan ESB og veikingar EES-samningsins. Mat ASÍ þá skynsamlegt að setja umræðuna um aðild að ESB á dagskrá. Þjóðin yrði að fá að svara því hvort hún vildi taka þetta skref eða ekki en til þess að það yrði hægt yrði að hefja þegar ítarlega umræðu þar sem samningsmarkmiðin yrðu skilgreind. Taldi sambandið sig þar gegna lykilhlutverki sem stærstu hagsmunasamtök launafólks á Íslandi.
Þessi afstaða ASÍ var áréttuð á ársfundi sambandsins tveimur árum síðar.
Í október 2008 voru Evrópumálin aftur í brennidepli. Í ávarpinu sem Grétar Þorsteinsson, þáverandi forseti sambandsins, hélt við setningu ársfundar ASÍ sagðist hann þeirrar skoðunar að það gagnaðist hagsmunum Íslendinga best að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Við hefðum í raun og veru ekkert val um það.
Þrátt fyrir þessa einörðu afstöðu forseta sambandsins ríkti alls ekki einhugur innan ASÍ gagnvart Evrópusambandinu. Raddir þeirra sem töluðu gegn ESB hlutu þó ekki brautargengi og varð niðurstaða fundarins sú að ASÍ lýsti yfir stuðningi við inngöngu í ESB.
Í ályktun sem samþykkt var kom fram að það væri skoðun ASÍ að yfirlýsing um að sótt yrði um aðild Íslands að ESB og upptöku evru væri eina færa leiðin. Þá myndi sömuleiðis yfirlýsing um að stefnt yrði að aðild að evrópska myntsamstarfinu á næstu 2 árum leggja mikilvægan grunn að því að skapa nauðsynlegan trúverðugleika fyrir meiri festu í skráningu krónunnar á næstu árum, þangað til full aðild að Evrópska peningamálasamstarfinu og upptaka evrunnar myndi nást.
Þessi afstaða var áréttuð á aukaársfundi ASÍ í mars árið 2009, örfáum mánuðum áður en Alþingi veitti ríkisstjórn Íslands heimild til að hefja viðræður um aðild Íslands að ESB.
Skilgreindu samningsmarkmið
Í framhaldinu tóku fulltrúar ASÍ virkan þátt í starfi þeirra samningahópa sem undirbjuggu aðildarviðræðurnar.
„Þá voru myndaðir viðræðuhópar og Alþýðusambandið átti aðild að þeim öllum. Við byrjuðum á því að búa okkur til samningsmarkmið í hinum ýmsu þáttum eins og sjávarútvegsmálum, landbúnaðarmálum, vinnumarkaðsmálum, menntamálum, húsnæðismálum og bara þessu hefðbundna sem við erum að berjast við dags daglega,“ segir Finnbjörn.
Að sögn Finnbjörns náðu viðræðurnar ekki svo langt að það hefði myndast ágreiningur um stór mál sem ekki fengust í gegn.
„Það voru náttúrlega ákveðnir pakkar sem ekki voru opnaðir og það var ekkert farið að reyna á það neitt verulega. Þetta voru yfirleitt þættir sem var búið að semja um áður, voru að hluta til komnir í lög eða voru að bíða eftir að fara í lagasetningu því að eins og allir vita þá erum við náttúrlega í gegnum EES-samninginn skuldbundin til að taka upp ákveðnar reglur sem Evrópusambandið setur. Þetta var að stórum hluta samlestur á því hvort að þessi lög og lög Íslands væru sambærileg.“
Ekkert heyrst þegar mánuður er til stefnu
Árið 2015 ákvað ríkisstjórn Íslands að draga umsókn sína um aðild að Evrópusambandinu til baka.
ASÍ mótmælti ákvörðuninni harðlega en þar við sat.
Nú ríflega tíu árum síðar hefur Alþingi samþykkt að leggja fyrir þjóðina hvort hefja eigi viðræður á ný 29. ágúst. Lítið hefur þó heyrst frá verkalýðshreyfingunni nú þegar rétt rúmur mánuður er til stefnu.
Hefur einhver vinna átt sér stað innan ASÍ þótt hún sé ekki opinber?
„Að sjálfsögðu eru sérfræðingar okkar að skoða mál og taka saman gögn og annað þess háttar en við erum ekki farin að vinna neitt úr einu eða neinu, vegna þess að við ætlum bara að vera undirbúin ef það verður sagt já. Þá þurfum við náttúrlega að fara í markmiðasetningar og það stendur þannig af sér að við erum með þing í október núna í haust og ef það verður sagt já, þá munum við náttúrlega ræða það á þinginu okkar og reyna að marka stefnu Alþýðusambandsins í viðræðunum,“ segir Finnbjörn.
„Það er mjög mikilvægt fyrir okkur að ná sameiginlegri niðurstöðu um samningsmarkmið og síðan náttúrlega; eins og gengur og gerist með kjarasamninga, að menn geta verið misjafnlega ánægðir, en það er alltaf einhver niðurstaða sem kemur út úr því.“
Ekki lengur drjúgur meirihluti fyrir inngöngu
Þrátt fyrir að ASÍ hafi kosið að halda sig fyrir utan opinbera umræðu um Evrópusambandið er yfirlýst stefna þess í alþjóðamálum skýr á heimasíðu sambandsins.
Þar segir að það sé skoðun ASÍ að yfirlýsing um að sótt verði um aðild Íslands að ESB og upptöku evru sé eina færa leiðin fyrir þjóðina.
Að sögn Finnbjörns hefur stefna sambandsins í alþjóðamálum ekki verið endurskoðuð frá árinu 2009 og því sé þetta sannarlega enn formleg stefna ASÍ. Hún hafi verið sett fram þegar töluvert rót var á samfélaginu eftir bankahrunið og mikil tortryggni og vantrú ríkti í garð stjórnkerfisins.
Núna sé staðan önnur. Ekki sé lengur drjúgur meirihluti fyrir inngöngu í Evrópusambandið innan ASÍ. Líkt og þjóðin sé verkalýðshreyfingin á báðum áttum. Taldi sambandið því rétt að bíða átekta þar til eftir að niðurstaða úr þjóðaratkvæðagreiðslunni liggur fyrir.
