Júlíus Valsson skrifar:

„Enginn getur gert lög yfir Íslendinga nema þeir sjálfir eða þeir sem þeir sjálfir hafa valið til þess.“

Orð Jóns Sigurðssonar á Þjóðfundinum 1851 lýsa þeirri grunnreglu sem íslensk stjórnskipan hvílir enn á. Alþingi fer með löggjafarvaldið í umboði þjóðarinnar. Frumvarp utanríkisráðherra um innleiðingu Bókunar 35 hróflar við þeirri stjórnskipan, því þar er lagt til að skuldbindingar samkvæmt EES-samningnum gangi framar íslenskum lögum þegar reglur stangast á. Eldri þjóðréttarskuldbinding fengi þar með forgang fram yfir lög sem Alþingi setur síðar.

Framsal sem krefst stjórnarskrárheimildar

Slíkt fyrirkomulag jafngildir varanlegu framsali löggjafarvalds, en stjórnarskráin heimilar það aðeins með skýrri breytingu og samþykki þjóðarinnar. Hvorugt liggur fyrir. Hæstiréttur hefur áréttað að framsal ríkisvalds til alþjóðlegra stofnana verði að vera takmarkað og vel afmarkað, og Bókun 35 gengur lengra með því að veita erlendum reglum almennan forgang. Stefán Már Stefánsson prófessor emeritus hefur bent á að Alþingi geti ekki sett svonefnd „ofurlög“ og afsalað sér með almennum lögum því valdi sem stjórnarskráin fól því.

Leiki vafi á því hvor reglan gildi hverju sinni verður réttarstaðan óviss. Fyrirsjáanleiki laga er ein af forsendum réttarríkisins, og þegar hann glatast dvínar traustið á kerfinu sjálfu. Ráðherrar sverja drengskaparheit að stjórnarskránni, og kæran sem hópur Íslendinga lagði fram til ríkislögreglustjóra á síðasta ári segir sína sögu um hversu djúpt ágreiningurinn ristir.

Ekkert liggur á

EES-samningurinn hefur staðið óhaggaður í rúma þrjá áratugi án þess að bókunin væri innleidd með þessum hætti. Ágreiningurinn frá 1993 var leystur með skýringarreglu laga um Evrópska efnahagssvæðið, og sú lausn hefur reynst vel. Mál fyrir EFTA-dómstólnum er eðlilegur hluti samningsins og leið til að skera úr ágreiningi fremur en vísbending um samningsbrot. Talsmenn frumvarpsins vísa til einsleitni, sem næst þó aldrei að fullu innan tveggja stoða kerfis, hversu langt sem gengið er.

Vandi Sjálfstæðisflokksins

Það var Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, þáverandi utanríkisráðherra, sem lagði frumvarpið fyrst fram árið 2023. Flokksráðsfundur síðsumars sama ár skoraði á hana að draga það til baka og áréttaði rétt þjóðarinnar til að setja sér sín eigin lög. Ráðherrann varð ekki við því, og þar endurtók sig mynstrið úr deilunum um þriðja orkupakkann. Formaður flokksins hefur nú mælt gegn málinu, en sú sem flutti það upphaflega skrifaði undir álit meiri hluta utanríkismálanefndar um samþykkt óbreytts frumvarps. Umhugsunarverðast er þó að sama málið hefur verið borið fram af ráðherra sem hafnar aðild að Evrópusambandinu og af ráðherra sem berst fyrir henni. Drifkrafturinn að baki því á sér rætur í framkvæmdarrökum EES-samstarfsins fremur en í vilja kjósenda. Þriðji orkupakki ESB murkaði lífið úr Sjálfstæðisflokknum. Bókun 35 mun trampa á líkinu.  

Þrír dagar í ágústlok

Laugardagurinn 29. ágúst fór í það að þjóðin hafnaði því að aðildarviðræður yrðu teknar upp að nýju. Daginn eftir sat utanríkisráðherra fyrir svörum í sjónvarpssal, kvað niðurstöðuna skýra og sagði hana verða virta, og stakk í sömu andrá upp á því að formenn Miðflokksins og Sjálfstæðisflokksins gerðust fyrstu flutningsmenn frumvarpsins um Bókun 35. Á mánudeginum lá fyrir að forgangsreglan kæmi fram í haust.

Í þessu felast atriði sem vert er að staldra við. Þjóðin fékk að ráða því hvort setjast skuli að samningaborði í Brussel. Hitt, hvort reglur þaðan gangi framar lögum sem Alþingi setur, kom aldrei til hennar kasta. Spurningin á kjörseðlinum náði nákvæmlega yfir það sem ríkisstjórnin var hvort eð er reiðubúin að gefa eftir.

Enginn þarf að ætla ráðherranum hefndarhug til að sjá hvernig í pottinn er búið. Frumvarpið hefur verið endurflutt á hverju þingi frá 2023 og hefði komið fram hvernig sem atkvæðin féllu. Metþátttaka og afdráttarlaus niðurstaða hagga því ekki um hársbreidd. Þjóðin talaði skýrt á laugardegi og var virt á sunnudegi. Á mánudegi var svo haldið áfram þar sem frá var horfið.

Lýðræði bíður sjaldan hnekki með háværum yfirlýsingum. Það veikist hljóðlega, þegar endanlegt ákvörðunarvald færist úr þingsalnum til stofnana sem enginn Íslendingur kaus. Framsal ríkisvalds verður aðeins réttlætt með skýrri stjórnarskrárheimild og samþykki þjóðarinnar. Flókið lagamál og loforð um aukna neytendavernd duga þar hvergi til.