Bjarni Benediktsson, fyrrverandi forsætisráðherra og núverandi formaður Samtaka atvinnulífsins, varar við of miklum launahækkunum. Slíkt sé til þess fallið að ýta undir frekari verðbólgu og hátt vaxtastig. Laun á Íslandi séu nú með þeim hæstu í heimi og launahækkanir hafi verið úr öllum takti við það sem er að gerast annars staðar í heiminum. Þetta kom fram í Sprengisandi í morgun þar sem Bjarni ræddi um hringferð Samtaka atvinnulífsins um landið þar sem þjóðin er hvött til þess að rjúfa vítahring launahækkana og verðbólgu.
„Við erum að efna til samtals um þá staðreynd að við erum föst í of háum verðbólguvæntingum og þegar verðbólguvæntingar eru miklar þá er ekki hægt að semja um kaup og kjör á vinnumarkaði til lengri tíma nema tilhneigingin sé sú að verja sig gegn þeim væntu verðbólgutölum sem fólk horfir til,“ segir Bjarni sem bendir á að á Íslandi sé jafnan samið um mun hærri og meiri launahækkanir en á hinum Norðurlöndunum og því sitji Íslendingar uppi með meiri verðbólgu og hærri vexti.
„Og þetta þekkjum við mjög vel núna, þar sem að vextir hafa tekið að hækka að nýju eftir vaxtalækkunarferli. Við viljum efna til samtals um þetta vegna þess að við teljum alveg augljóst að það þurfa allir að standa saman um þær breytingar sem verða að eiga sér stað. Allir armar hagstjórnarinnar verða að toga í sömu átt. Og hvernig rjúfum við vítahringinn? Það þarf að skapa sáttina um það að breyta og við þurfum að skoða tölulegar staðreyndir, rýna í þær og spyrja: Hvað er frábrugðið hér?“
Hæst í Evrópu, ef ekki í heiminum
Launaliðurinn hafi hækkað úr öllum takti og fyrir útflutningsþjóð eru það ekki góð tíðindi að vera með háa vexti, mjög sterkt gengi krónu og hæstu laun í Evrópu.
„Hæstu laun í Evrópu, ef ekki í heiminum, svona að jafnaði fyrir hverja vinnustund. Þannig að það eru mikil hættumerki uppi um að við gefum eftir í samkeppni við aðrar þjóðir. Og það mun draga úr verðmætasköpun, fjárfesting mun dragast saman og svo framvegis. Við erum þegar farin að sjá þessi veikleikamerki og við viljum grípa í taumana í tíma.“
Bjarni telur að þjóðin standi nú á krossgötum. Veikleikamerkin eru farin að birtast með auknu atvinnuleysi og fólk er farið að hafa áhyggjur. Veikleikamerki eru líka farin að birtast á byggingamarkaði með samdrætti og vilji til fjárfestinga dregst saman þegar vextir hækka.
„Ég held að það sé til dæmis alveg augljóst að úr þessum vanda verður ekki leyst með því að fara í miklar launahækkanir. Laun eru þegar komin langt fram úr því sem samið var um í síðustu kjarasamningum, við erum með launakostnað sem er farinn langt fram úr því. Og langmestu kjarabæturnar er hægt að færa heimilum og fyrirtækjum við þær aðstæður sem uppi eru núna með vaxtalækkun, að vinna að því að vextir geti lækkað og verðbólga komist niður og verðbólguvæntingar til lengri tíma lækki.“
Bjarni hefur heyrt það frá stjórnendum á almenna markaðnum að hið opinbera sé að valda launaþrýstingi og stela af fyrirtækjum starfsfólki. Árið 2015 hafi hið opinbera verið leiðandi í launamyndun á landinu.
Svo bendir hann á að það sé aðstöðumunur á stéttarfélögum í kjarabaráttu. Sum þeirra geti hreinlega lamað þjóðfélagið með verkfallsaðgerðum, svo sem með því að setja heilbrigðiskerfið á hliðina, atvinnulífið á hliðina með verkföllum í skólum, hafnir teknar í gíslingu og heilu flugfélögin.
„Á einhverjum tímapunkti verður kostnaðurinn af því að semja ekki meiri heldur en af því að semja, en við sitjum svo uppi með verðbólgu. Þetta er það samtal sem við erum að tala um að þurfi að eiga sér stað. Við þurfum einfaldlega að geta gert betur þar sem við búum í landi þar sem verðmæti fyrir hverja vinnustund eru einhver þau mestu sem eru sköpuð í heiminum.“
Þjóð í dauðafæri
Landsframleiðsla á mann á Íslandi sé með því mesta sem gerist í heiminum, jafnvel þó að vöxtur hafi ekki verið mikill á undanförnum árum. Eins sé gjarnan horft fram hjá því í umræðunni að vinnustundum hafi fækkað mikið á skömmum tíma.
„Ímyndaðu þér, vinnustundum á einni viku hefur fækkað um einungis, ég myndi halda, svona sjö árum. Síðastliðin ár eru menn að meðaltali á Íslandi að vinna fimm vinnustundum minna heldur en áður og þetta hefur að sjálfsögðu áhrif á mælinguna, landsframleiðsla á mann.“
Eins bendir Bjarni á að þó að launaskrið hafi átt sér stað þá sé það óumdeilanlega svo að kaupmáttur þeirra sem eru neðarlega í launastiganum hafi aukist mest á undanförnum áratug.
„Við erum í raun og veru í dauðafæri til þess að gera betur. Og svo eru góðu tíðindin þau fyrir Ísland að, ólíkt mörgum öðrum hagkerfum, erum við með ofboðsleg tækifæri til vaxtar. Vandamálið á Íslandi er ekki skortur á tækifærum til þess að vaxa eða að hagkerfið sé í einhverju lamasessi. Nei, það hefur verið of mikill vöxtur og tækifærin til frekari vaxtar eru gríðarleg. Sjáðu allt sem er að gerast í landeldi, sjáðu eftirspurnina eftir grænu orkunni, alls konar iðnaður sem keppist um að koma hingað eða þú getur nefnt gagnaver eða hvers konar annan iðnað sem myndi svo gjarnan vilja gera samninga við orkufyrirtækin um kaup á grænni raforku og við eigum mikið inni að sækja þar. Við getum skapað ofboðslega mikinn vöxt inn í framtíðina en okkur skortir stöðugleikann. Og það getur enginn einn tryggt hann, hann verður ekki laminn niður af Seðlabankanum einum. Við endum í ógöngum ef Seðlabankanum verður einum falið það verkefni. Vinnumarkaðurinn, hið opinbera, ríki, sveitarfélög, öll ríkisfyrirtækin þurfa að vera að ganga í takt og þetta samtal er í gangi.“
