Í hálfa öld hefur íslenskum almenningi verið sagt það sama.
Að betri tíð sé handan við hornið.
Að verðbólgan sé tímabundin. Að vextirnir verði að vera háir „í bili“. Að heimilin verði að sýna ábyrgð. Að launafólk verði að stilla kröfum sínum í hóf. Að fyrirtækin verði að sýna þolinmæði. Að þjóðin öll verði að herða sultarólina — aftur.
Og alltaf fylgir sama loforðið:
Stöðugleiki.
Þessi margumtalaði stöðugleiki skilar sér nær aldrei til almennings. Hann virðist fyrst og fremst enda hjá bönkum, stórum eignahópum og þeim sem hafa komið sér þannig fyrir að þeir græði jafnvel á óstöðugleikanum sjálfum.
Því það er stóra blekkingin í íslensku hagkerfi:
Verðbólgan er ekki lengur undantekning.
Hún er orðin kerfi.
Á Íslandi hafa kynslóðir alist upp við vaxtaokur sem flestar Evrópuþjóðir myndu líta á sem neyðarástand. Hér eru tveggja stafa vextir kynntir eins og náttúrulögmál — eitthvað sem beri einfaldlega að sætta sig við líkt og rok, hálku eða dimman janúarmorgun.
Annars staðar myndi fólk spyrja hvað hefði farið úrskeiðis.
Hér spyr fólk hvort Seðlabankinn ætli ekki örugglega að hækka meira.
Og á meðan heimilin sökkva dýpra í skuldir heldur sami sérfræðingahópurinn áfram að tala um „nauðsynlegt aðhald“ af þeirri yfirvegun sem maður myndi ætla lækni sem stendur yfir sjúklingi með innvortis blæðingar og hrósar stöðugum hjartslætti.
Skuldabóla máluð sem velmegun
Kannski er það alvarlegasta við íslenskt efnahagslíf að þjóðin hefur smám saman verið alin upp við að rugla saman skuldabólu og verðmætasköpun.
Við höfum verið látin trúa því að hagvöxtur felist í því að selja hver öðrum húsnæði á síhækkandi verði. Að þjóðin sé ríkari af því að fermetraverð hækki hraðar en launin. Að eðlilegt sé að fasteignaverð skrúfist stöðugt upp á meðan þúsundir heimila neyðast til að endurfjármagna lán sín á svívirðilegum vöxtum eða lengja í lánstíma einfaldlega til að komast af.
Fólk vinnur ekki lengur fyrir hækkununum.
Það eltir þær.
Og oft án þess að ná þeim nokkurn tímann.
Þetta er ekki heilbrigt hagkerfi.
Þetta er skuldsetning sem hefur verið máluð í litum velmegunar.
Skuldug heimili og fyrirtæki eru víða komin á barm örvæntingar fyrir tilverknað ábyrgðarlausrar hagstjórnar og stjórnmála sem brugðust aftur og aftur.
Fólk var látið undirgangast greiðslumat, streitupróf og endalausar kröfur um „ábyrga fjármálastjórn“ — aðeins til að horfa síðan upp á að sömu forsendur yrðu varla pappírsins virði á örfáum misserum.
Afborganir sprungu upp.
Vextir ruku upp.
Og öryggið sem fólki var selt reyndist í mörgum tilfellum aðeins tímabundin blekking.
Á meðan frýs atvinnulífið hægt og rólega. Fjárfestingar dragast saman. Smærri fyrirtæki kafna undan vaxtastiginu. Framtaksfólk situr fast. Fjármagn leitar síður í nýsköpun og framleiðni en meira í fasteignir, eignaspil og verðtryggðar bólur.
Samt er almenningi enn sagt að meginvandinn sé of mikil neysla heimilanna.
Það er þægileg skýring fyrir kerfi sem vill síður ræða sjálft sig.
Sameign þjóðarinnar í einkarekstri
Síðan er það þessi svokallaða sameign þjóðarinnar — sjávarauðlindin.
Þar hefur Íslandi tekist hið stórkostlega afrek að breyta sameiginlegri auðlind í einkarekinn valdaklúbb án þess að missa nokkurn tímann stjórn á þjóðernisrómantíkinni í kringum það.
Við tölum enn um „okkar fiskimið“ á meðan valin fyrirtæki safna völdum, eignum og áhrifum með hraða sem ætti að kalla fram viðvörunarljós í hvaða samfélagi sem tekur samkeppni og heilbrigða stjórnsýslu alvarlega.
Loðnuheimildirnar segja meira en þúsund ræður.
Á Íslandi fæst um 80 krónur fyrir kílóið.
Í Færeyjum um 250.
Sama loðnan.
Munurinn er kerfið.
Það sláandi er að svona upplýsingar valda varla lengur uppnámi. Fólk yppir öxlum. Ráðherrar tala um „mikilvægt samtal“. Einhver nefnd er skipuð. Síðan tekur þögnin aftur við.
Þegar auðlind þjóðarinnar er seld á broti af því verði sem fæst annars staðar ætti allt stjórnkerfið að nötra.
Á Íslandi kallast það hins vegar „viðkvæmt mál“.
Taugaóstyrk stjórnarandstaða
Það er líka merkilegt hversu taugaóstyrk stjórnarandstaðan verður um leið og minnst er á fiskveiðaheimildir.
Nokkur hundruð tonn til strandveiða yfir sumartímann kalla fram varnarræður sem maður myndi ætla fráteknar málum sem varða þjóðaröryggi. Sama fólkið og talar linnulaust um mikilvægi frjáls markaðar fær skyndilega skjálfta við tilhugsunina um að hreyfa nokkra sentímetra við kerfi sem hefur skilað fáum aðilum gríðarlegum auðæfum á kostnað sameiginlegrar auðlindar.
Kerfi sem hefur staðið nær óhaggað í áratugi og fært útvöldum milljarða í arð er samkvæmt sömu röddum traust og heilbrigt. En þegar rætt er um meira svigrúm fyrir smábáta eða aukið aðhald verður allt í einu talað um „rask“, „óvissu“ og „árás á atvinnulífið“.
Það er eitthvað undarlega afhjúpandi við það.
Auðlind verður fjármálaafurð
Því staðreyndin er sú að aðgangurinn að auðlindinni var upphaflega afhentur án endurgjalds. Síðar urðu heimildirnar að veðhæfum eignum sem hægt var að nýta til fjármögnunar, skuldsetningar og viðskipta eins og um hefðbundna séreign væri að ræða.
Og þar liggur kjarni málsins.
Formlega á þjóðin auðlindina áfram.
Í framkvæmd hefur aðgangurinn að henni þróast yfir í arfgengt fjárhagslegt yfirráðasvæði.
Dæmin blasa við.
Eskja hf. er ágætt dæmi um hvernig kerfið hefur þróast. Fyrirtækið rak áður bolfiskútgerð og vinnslu með skuttogurum. Sá rekstur lagðist síðar af og skipin voru seld. En aflaheimildirnar lifðu áfram. Þær héldu verðgildi sínu þrátt fyrir að starfsemin sem upphaflega átti að réttlæta úthlutunina væri að mestu horfin.
Kerfið leyfir þetta.
Og það eitt segir meira um eðli þess en margar nefndarskýrslur.
Auðlindin hætti smám saman að vera bundin raunverulegri starfsemi og varð sjálfstæð fjármálaafurð.
Eign.
Veð.
Vald.
Valdakerfi sem óttast gagnsæi
Samherjamálið í Namibíu sýndi með óþægilegri skýrleika hvað gerist þegar gríðarleg efnahagsleg áhrif safnast á of fáar hendur í litlu samfélagi.
Þar var ekki aðeins verið að ræða fyrirtæki heldur vald, tengsl og pólitísk áhrif.
Þá menningu sem myndast þegar fjárhagslegt afl verður svo samþjappað að mörkin milli einkahagsmuna og þjóðarhags byrja að mást út.
Í þannig kerfi verður gagnrýni auðveldlega túlkuð sem árás á þjóðina sjálfa.
Kannski er það þess vegna sem umræðan um Evrópusambandið verður alltaf svona afhjúpandi á Íslandi.
Því sé litið til núverandi eignarhalds á fiskveiðiauðlindinni skiptir í reynd litlu máli hvort fólk óttist að ESB „ráðskist“ með auðlindina eða hvort hún sitji áfram undir yfirráðum fárra einkaaðila innanlands.
Fyrir almenning er munurinn orðinn óþægilega óskýr.
Sérstaklega þegar sami pólitíski minnihlutinn sem talar hæst um fullveldi virðist á sama tíma treysta þjóðinni illa til að taka upplýsta ákvörðun um aðildarviðræður sjálfar.
Í Icesave-málinu var það heldur ekki Alþingi sem af sjálfsdáðum fól þjóðinni lokaorðið. Það gerðist aðeins vegna þess að forseti Íslands neitaði að skrifa undir lögin.
Stjórnmál sem treysta þjóðinni aðeins þegar niðurstaðan hentar eru ekki reist á lýðræðislegu sjálfstrausti.
Þau eru reist á ótta við gagnsæi, utanaðkomandi aðhald og fyrst og fremst ótta við að missa stjórn á kerfi sem hefur þjónað ákveðnum hópum mjög vel.
Samþjöppun valds
Og á meðan teygja stórútgerðirnar anga sína sífellt lengra inn í aðrar atvinnugreinar. Fjármál. Fasteignir. Tryggingar. Fjárfestingar. Fjölmiðla.
Þetta er ekki lengur bara sjávarútvegur.
Þetta er samþjöppun valds.
En alltaf þegar einhver þorir að nefna það upphátt birtast sömu varðhundar kerfisins samstundis og vara þjóðina við „árás á atvinnulífið“, eins og sérhagsmunir örfárra séu orðnir samofnir þjóðaröryggi.
Og þetta mynstur birtist ekki aðeins í sjávarútvegi.
Sama varnarkerfið hefur í gegnum tíðina sést hjá fjármálakerfinu, bankasýslu, olíufélögum, tryggingafélögum og öðrum áhrifamiklum hagsmunahópum sem hafa oftar en ekki barist með kjafti og klóm gegn eðlilegu regluverki og auknu aðhaldi.
Því þegar allt kemur til alls virðist stærsti ótti íslensku elítunnar ekki vera óstöðugleikinn sjálfur.
Heldur að missa yfirráðin yfir honum.
Hugleysi sem stjórnspeki
Ríkisstjórnin virðist svo föst í eigin hugleysi að hún hefur gert aðgerðaleysi að stjórnspeki.
Hún viðurkennir vandamálin. Heldur blaðamannafundi. Talar um réttlæti, sanngirni og nýja tíma.
Síðan gerist nánast ekkert.
Íslensk stjórnmál eru farin að minna á mann sem stendur fyrir framan brennandi hús með áhyggjufullan svip og lofar að skipa starfshóp um hitaþol útveggja.
Upplýsingar vantar ekki.
Það vantar vilja til að fara gegn þeim sem raunverulega ráða.
Því þegar allt kemur til alls virðist íslensk stjórnsýsla enn haldin sömu barnalegu trúinni og hefur fylgt henni áratugum saman:
Að allt reddist svo lengi sem enginn valdamikill verði reiður.
Ábyrgð sem lendir alltaf á almenningi
Verkalýðshreyfingin sleppur heldur ekki undan ábyrgð.
Kjarasamningarnir árið 2024 voru kynntir sem ábyrgur stöðugleikasáttmáli. Fyrir marga launamenn reyndust þeir hins vegar lítið annað en formlegt samþykki fyrir áframhaldandi rýrnun kaupmáttar.
Samningarnir voru að stórum hluta byggðir á voninni um að verðbólga og vextir myndu loks lækka.
En samfélag byggir ekki stöðugleika á óskhyggju.
Nú blasir við að endurskoðun samninganna í haust getur staðið eða fallið á innan við hálfu prósenti í verðbólgumælingum — eftir margra ára verðhækkanir, vaxtahækkanir og sífellt þyngri greiðslubyrði heimilanna.
Það eitt segir meira um veikleika samninganna en tugir blaðamannafunda.
Launin hækkuðu á blaði.
Allt hitt hækkaði hraðar í raunveruleikanum.
Og sem fyrr virðist stærsta hlutverk verkalýðshreyfingarinnar vera að líta málið alvarlegum augum.
Þjóð sem er farin að missa traustið
Kannski er það þess vegna sem svo margir finna að eitthvað sé farið að brotna.
Ekki bara í efnahagslífinu.
Heldur í traustinu sjálfu.
Því fólk sér að kerfið virkar alltaf hratt og örugglega þegar verja þarf fjármálaöfl, stórfyrirtæki eða sérhagsmuni.
En þegar kemur að heimilum, ungu fólki eða launafólki verður allt skyndilega flókið, viðkvæmt og tímafrekt.
Í hálfa öld hefur þjóðin verið beðin um þolinmæði.
Kannski er kominn tími til að spyrja einföldustu spurningarinnar af öllum:
Hversu lengi á almenningur að lifa á hnjánum svo örfáir geti staðið uppréttir?
Höfundur er athafnamaður.
