Eldur Smári Kristinsson skrifar:

Ég var hlynntur staðgöngumæðrun.

Ég leit á hana sem tæknilega lausn á raunverulegu vandamáli: fólk sem þráir barn en getur ekki eignast það með hefðbundnum hætti. Ég sá samning milli fullorðinna, gagnkvæma ósk og frjálsan vilja.

Síðan fór ég að lesa mér meira til um þetta.

Síðasta áratuginn eða svo hef ég unnið náið með konum sem kalla sig ALVÖRU kvenréttindakonur og sem hafa neitað að taka þátt í að afmá kynin, neitað að sætta sig við karlmenn í kvennarými og neitað að láta börn greiða dýru gjaldi fyrir hugmyndafræði fullorðinna. Þær hvöttu mig til að skoða fleiri hliðar á málinu.

Þá fór sagan um hið saklausa góðverk að hrynja.

Þess vegna staldra ég við þegar Samband ungra sjálfstæðismanna samþykkir á milliþingi sínu á Eskifirði að skora á Alþingi að lögleiða staðgöngumæðrun og flokkar hana undir „frelsismál“.

Ég er frelsissinni. Ég trúi á einstaklinginn, sjálfstæði hans, samningsfrelsi og takmörkuð afskipti ríkisins af lífi fólks.

En frelsi getur ekki þýtt að allt sem hægt er að semja um verði þar með réttmætt.

Ekki allir samningar eru jafnir

Sjálfstæðisstefnan ætti ekki að byggja á þeirri hugmynd að samningur verði sjálfkrafa réttlátur um leið og tveir fullorðnir skrifa undir hann. Spurningin er líka hvaða aðstæður liggja að baki samningnum, hver hefur samningsvaldið og hvað nákvæmlega er verið að kaupa.

Meðganga er ekki venjuleg þjónusta

Í níu mánuði verður líkami konu fyrir gríðarlegum lífeðlisfræðilegum breytingum. Blóðrás, hormónakerfi, ónæmiskerfi og taugakerfi hennar taka þátt í að viðhalda lífi barns sem á að afhenda öðrum eftir fæðingu.

Það er ekki smávægilegt atriði í samningnum. Það er sjálfur samningurinn.

Og síðan kemur barnið

Staðgöngumæðrun felur í sér að kona gengur með barn sem hún á samkvæmt fyrirfram gerðu samkomulagi að afhenda öðrum. Þetta er ekki ættleiðing eftir óvæntar aðstæður eða harmleik. Aðskilnaðurinn er hluti af áætluninni frá upphafi.

Þess vegna skiptir máli að ræða ekki aðeins rétt væntanlegra foreldra heldur líka hagsmuni staðgöngumóðurinnar og barnsins.

Ef frelsið á að vernda einstaklinginn, þá hlýtur það að taka mið af valdajafnvægi. Og í staðgöngumæðrun er hættan sú að sá sem hefur mest fjármagn fái mest samningsvald.

Konan sem þarf peningana hefur ekki endilega sömu stöðu og fólkið sem getur greitt fyrir þjónustuna.

Barnið skrifar hins vegar ekki undir neitt

Barnið er ekki tómt blað sem byrjar að mynda tengsl þegar einhver tekur það í fangið. Á síðasta þriðjungi meðgöngu þekkir fóstrið rödd móður sinnar, hjartslátt hennar og lykt. Það bregst við þegar hún talar beint við það. Eftir fæðingu sækjast nýburar að rödd og lykt þeirrar konu sem bar þá. Þetta er forveri tengsla: heili barnsins hefur þjálfast á einni manneskju.

Líkaminn er ekki færiband

Það gleymist líka oft hversu mikið álag endurteknar meðgöngur leggja á líkama konu.

Meðganga og fæðing eru ekki atburðir sem líkaminn gengur einfaldlega í gegnum og er síðan strax tilbúinn í næstu umferð. Líkaminn þarf tíma til að jafna sig eftir meðgöngu, fæðingu og þær lífeðlisfræðilegu breytingar sem fylgja því að ganga með barn.

Þess vegna skiptir bilið milli meðgangna máli. Alþjóðlegar heilbrigðisráðleggingar hafa almennt varað við mjög stuttu millibili milli fæðingar og næstu meðgöngu, enda getur slíkt aukið ákveðna áhættu fyrir móður og barn.

Með staðgöngumæðrun verður hins vegar til annar hvati: eftirspurn eftir konum sem eru tilbúnar að ganga með börn fyrir aðra. Þegar um er að ræða konur sem taka að sér fleiri en eina meðgöngu getur spurningin um hvíld og bata orðið efnahagsleg spurning líka. Hversu lengi á kona að fá til að jafna sig áður en hún gengur aftur með barn? Og hver ákveður það?

Í umræðu um staðgöngumæðrun hefur verið bent á dæmi þar sem konur hafa gengið aftur með barn eftir aðeins nokkurra mánaða hlé, jafnvel eftir þrjá til fjóra mánuði. Ef slíkt verður hluti af kerfinu skiptir máli að spyrja hvort fjárhagslegur hvati geti ýtt undir tíðari meðgöngur en væru æskilegar út frá heilsu konunnar.

Þarna birtist aftur sama vandamálið: það sem lítur út eins og frjálst val á blaði getur breyst þegar peningar eru annars vegar og líkamleg áhætta hins vegar.

Við eigum því ekki aðeins að spyrja hvort kona hafi undirritað samning.

Við eigum að spyrja hvað samningurinn hvetur hana til að gera við eigin líkama.

Ég er samkynhneigður. Það veitir mér engan rétt á legi konu

Ég vil líka segja þetta af hreinskilni, vegna þess að ég er sjálfur samkynhneigður maður.

Kynhneigð mín veitir mér engan rétt á líkama annarrar manneskju.

Ég skil fullkomlega að samkynhneigð pör geti þráð barn. Barnleysi getur verið sárt og ósk um fjölskyldu er mannleg og raunveruleg.

En sú ósk veitir mér ekki rétt á aðgengi líkama annarrar manneskju gegn gjaldi.

Og sama meginregla hlýtur að gilda um gagnkynhneigð pör. Óskin um barn er ekki skilyrðislaus krafa á líkama annarrar konu.

Þegar „frelsið“ verður markaður 

Við þurfum heldur ekki að ræða þetta eins og staðgöngumæðrun sé eingöngu fræðileg hugmynd. Við getum horft til landa þar sem umfangsmikil starfsemi hefur þróast.

Indland var um árabil ein helsta miðstöð alþjóðlegrar staðgöngumæðrunar.

Þar komu saman sár fátækt, eftirspurn frá útlöndum, milliliðir og veik samningsstaða kvenna.

Indversk stjórnvöld settu síðar strangari skorður við starfseminni og bönnuðu meðal annars staðgöngumæðrun í hagnaðarskyni.

Stríð afhjúpar iðnað

Úkraína varð á sama tíma mikilvæg miðstöð fyrir alþjóðlegan iðnað staðgöngumæðrunar, meðal annars vegna lagaumhverfis sem heimilaði starfsemina við tilteknar aðstæður.

Stríðið bjó ekki til iðnaðinn. Það afhjúpaði hann. Það sýndi að barn sem er pantað getur orðið eftir þegar landamæri lokast, flug falla niður eða kaupandinn skiptir um skoðun. Það sýndi að kona sem gengur með barn fyrir annan getur þurft að fæða undir sprengjuárásum á meðan greiðslan er lækkuð. Það sýndi að stofnanir geta flutt fósturvísa í pósti, fæðingar til annars lands og konur yfir landamæri án þess að barnið eða konan fái samsvarandi vernd.

Og það sýndi þversögnina sem iðnaðurinn byggir á: því verri sem aðstæður kvennanna verða, því auðveldara er að ráða þær.

Stríðið gerði Úkraínu hættulegri fyrir konuna. Það gerði hana ódýrari fyrir kaupandann. Iðnaðurinn kallaði það aðlögun.​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​

Stríðið hefur síðan gert aðstæður enn flóknari og vakið spurningar um öryggi staðgöngumæðra og barna, samningsstöðu þeirra og ábyrgð væntanlegra foreldra.

Þessi lönd gefa ekki eitt ákveðið svar við spurningunni um hvort staðgöngumæðrun eigi að vera leyfð á Íslandi. En þau sýna hvers vegna það er óábyrgt að tala um hana eins og einfalt samningsfrelsismál.

Þegar peningar, frjósemi og alþjóðleg eftirspurn mætast skapast markaður.

Og markaðir leita yfirleitt þangað sem framboðið er ódýrast.

„Velgjörð“ leysir ekki grundvallarvandann

Á Íslandi er staðgöngumæðrun ekki heimil samkvæmt núgildandi lögum um tæknifrjóvgun. Hugmyndin um staðgöngumæðrun „í velgjörðarskyni“ hefur áður verið rædd á Alþingi en ekki orðið að lögum.

Það er vissulega munur á því að kona gangi með barn fyrir nána vinkonu eða ættingja án greiðslu og því að alþjóðlegur iðnaður verði byggður upp í kringum þjónustuna.

En orðið „velgjörð“ leysir ekki grundvallarspurninguna.

Konan gengur enn með barn fyrir aðra. Samningur er enn gerður um framtíð barnsins. Áhætta vegna meðgöngu og fæðingar er enn borin af konunni. Og spurningin um samningsfrelsi hennar er enn til staðar.

Að kalla greiðslu „kostnaðarendurgreiðslu“ breytir heldur ekki endilega efnahagslegum hvötum. Þegar eftirspurn er meiri en framboð vaknar þrýstingur á að finna fleiri konur sem eru tilbúnar að taka áhættuna.

Þess vegna verðum við að spyrja ekki aðeins: „Má kona velja þetta?“

Við verðum líka að spyrja: „Við hvaða aðstæður velur hún þetta?“

Það er frelsisspurning.

Sjálfstæðisstefnan á ekki að gera konur að markaðsvöru

Ég skil vel hvers vegna einhver sem trúir á einstaklingsfrelsi getur litið á staðgöngumæðrun sem frelsismál.

En ég tel að sú nálgun horfi fram hjá mikilvægum hluta myndarinnar.

Frelsi er ekki aðeins rétturinn til að gera samning. Það er líka rétturinn til að vera ekki gerður að tæki í samningi annarra.

Ég styð frelsi kvenna yfir eigin líkama heilshugar. Það felur líka í sér rétt þeirra til að segja nei við því að líkami þeirra verði notaður sem úrræði fyrir aðra.

Ég vil að börn séu meðhöndluð sem manneskjur, en ekki afurðir samnings.

Og ég vil að samkynhneigðir geti elskað, gifst og stofnað fjölskyldur án þess að barátta þeirra fyrir jafnrétti verði notuð sem rök fyrir því að þeir eigi sérstakan aðgang að líkama annarrar manneskju.

Þetta er ekki andstæða frelsis.

Þetta er einmitt spurningin sem frelsisstefnan þarf að svara: Hvar lýkur samningsfrelsinu og hvar hefst rétturinn til þess að vera ekki sjálfur gerður að vöru?

Ég tel að þar eigi mörkin að liggja.

Leg konu er ekki leigueign.

Ekki fyrir peninga.

Ekki fyrir „velgjörð“.

Ekki fyrir vel efnað par.

Ekki fyrir tvo karla. Óháð því hvort þeir séu hægri hommar í SUS eða ekki.

Og ekki í nafni sjálfstæðisstefnunnar.

Ef SUS vill verja frelsið ætti það að byrja á því að spyrja hverjir þurfa helst á vernd þess frelsis að halda.

Konan sem hefur líkamann?

Og barnið sem hefur enga rödd í samningnum.

Barnið sem verður fyrir alvarlegasta tengslarofinu.