Bandaríski transaktívistinn og sviðslistamaðurinn Alok Vaid-Menon, sem kemur fram undir nafninu ALOK, er væntanlegur til Íslands í ágúst og mun koma fram í Tjarnarbíói á meðan Hinsegin dagar standa yfir.
Sýningin fer fram þriðjudaginn 4. ágúst frá klukkan 19 til 22 og er skráð í dagskrá Hinsegin daga sem svokallaður „off-venue“-viðburður.
ALOK er bandarískur grínisti, ljóðskáld, rithöfundur og sviðslistamaður af indverskum uppruna. ALOK skilgreinir sig sem kynsegin og transfeminískan einstakling og notar persónufornöfnin „they/them“ á ensku.
Í kynningu á íslenska viðburðinum segir að ALOK hafi á undanförnum árum hlotið alþjóðlega viðurkenningu fyrir sýningar sem blandi saman uppistandi, töluðu máli og persónulegri frásögn. Þar er ALOK lýst sem einni eftirsóttustu rödd samtímauppistands og sviðslistar.
Koma ALOK kann þó að vekja nokkra athygli vegna þeirrar hörðu gagnrýni og þeirra deilna sem fylgt hafa aktívistanum undanfarin ár.
Sagði litlar stúlkur vera „kinky“ og „fráviknar“
Alvarlegasta gagnrýnin á hendur ALOK tengist Facebook-færslu sem birtist árið 2016 undir nafninu DarkMatter.
DarkMatter var sameiginlegt sviðslista- og aktívistaverkefni ALOK og Janani Balasubramanian, en þau kynntust við Stanford-háskóla og komu saman fram með ljóð, fyrirlestra og pólitíska gjörninga á árunum 2013 til 2017.
Færslan var birt í tengslum við harðar deilur um lög í Norður-Karólínu sem kváðu á um að salerni og búningsaðstaða opinberra stofnana skyldu áfram aðgreind eftir líffræðilegu kyni.
Í textanum var gagnrýnd sú frásögn að takmarkanir á aðgangi trans fólks að kvennasalernum væru nauðsynlegar til að vernda ungar stúlkur. Þar sagði meðal annars:
„Nú á dögum er frásögnin sú að skrítið trans fólk, eða ‘klæðskiptingar’ eins og þau eru kölluð, komi inn á salernin ykkar og misnoti saklausar litlar stúlkur.“
Því næst sagði að hugmyndin um „hreinleika“ meintra fórnarlamba hefði lítið breyst og að samfélagið framleiddi ímynd hinna fullkomlega saklausu fórnarlamba. Um ungar stúlkur sagði síðan:
„Það eru engin ævintýri og engar prinsessur hér. Litlar stúlkur eru líka hinsegin, trans, kinky, fráviknar, góðar, vondar, fallegar, ljótar, stórkostlegar og sérkennilegar. Börnin ykkar eru ekki eins gagnkynhneigð og hefðbundin og þið haldið.“
Orðið „kinky“ hefur kynferðislega merkingu á ensku og er meðal annars notað yfir óhefðbundnar kynferðislegar langanir eða hegðun. Það var einkum þetta orðalag sem vakti hneykslan þegar skjáskot af færslunni fóru síðar í mikla dreifingu.
Gagnrýnendur sögðu textann kynferðisvæða börn og gera lítið úr þeim áhyggjum foreldra að fullorðnir karlmenn gætu fengið aðgang að salernum og búningsaðstöðu ungra stúlkna á grundvelli yfirlýstrar kynvitundar.
The Exorcist sögð fjalla um stúlku að kanna kynhneigð sína
Í sömu færslu var einnig fjallað um hryllingsmyndina The Exorcist frá árinu 1973.
Myndin fjallar um tólf ára stúlku sem virðist vera haldin illum anda. Í DarkMatter-færslunni var myndin hins vegar túlkuð frá því sjónarhorni að stúlkan væri í raun að kanna kynhneigð sína.
„Frá öðru sjónarhorni er litla stúlkan í raun að kanna kynhneigð sína – sjálfsfróun og svo framvegis – og sína eigin djöfla eða grimmd.“
Síðar í færslunni var þeirri hugmynd velt upp hvort samfélagið ætti að hverfa frá þeirri ímynd að litlar stúlkur væru fullkomlega saklausar og viðurkenna þess í stað að allir gætu bæði orðið fyrir og beitt ofbeldi, þar á meðal ungar stúlkur.
„Enginn er algóður eða alvondur,“ sagði í niðurlagi færslunnar. „Lítið í kringum ykkur: Það eru engar prinsessur.“
Þessi umfjöllun jók enn á gagnrýnina og töldu margir textann óhugnanlegan, sérstaklega í ljósi þess að hann var settur fram sem andsvar við áhyggjum af öryggi barna á salernum.
Notendur útilokaðir frá Twitter fyrir að gagnrýna textann
Tilvitnanir úr færslunni fóru fyrst að vekja verulega athygli á Twitter árið 2021. Fjöldi notenda brást ókvæða við orðalaginu, en sumir þeirra voru á endanum útilokaðir frá miðlinum eftir að hafa birt skjáskot af textanum til að gagnrýna hann.
Þeirra á meðal var Lauren Witzke, íhaldssamur álitsgjafi og fyrrverandi frambjóðandi Repúblikanaflokksins til öldungadeildar Bandaríkjaþings.
Witzke endurbirti mynd þar sem umrædd orð voru eignuð ALOK og skrifaði að þau væru „djöfulleg“.
Twitter lokaði reikningi Witzke í mars 2021. Í tilkynningu sem hún birti síðar sagði að færslan hefði brotið gegn reglum miðilsins um hatursfulla háttsemi. Witzke hélt því sjálf fram að henni hefði verið refsað fyrir að gagnrýna kynferðisvæðingu barna.
Hún fékk aðgang að Twitter á ný tæpum tveimur árum síðar, eftir að Elon Musk hafði keypt fyrirtækið og boðað almenna sakaruppgjöf fyrir marga reikninga sem áður höfðu verið útilokaðir.
„Ég er komin aftur, þökk sé vinsamlegri yfirtöku Elons Musk, eftir að hafa verið bönnuð í næstum tvö ár,“ skrifaði Witzke í janúar 2023.
Hún birti þá aftur myndina sem hún sagði hafa leitt til lokunar reikningsins og hvatti fólk til að meta hvort fyrri stjórnendur Twitter hefðu gengið of langt.
I’m BACK thanks to @elonmusk’s friendly takeover of Twitter after being banned for almost two years.
Check out the tweet that got me permanently suspended, and tell me the people who were running Twitter before weren’t completely demented. 👇 https://t.co/s5QY2DIyQn
— Lauren Witzke (@LaurenWitzkeDE) January 25, 2023
ALOK segir samstarfskonuna hafa skrifað færsluna
Færslan birtist sem fyrr segir undir nafninu DarkMatter og var um árabil eignuð ALOK án þess að því væri mótmælt með áberandi hætti. Hún var síðan fjarlægð af Facebook, en skjáskot af henni héldu áfram að ganga manna á milli.
Eftir að gagnrýni tók að magnast á færsluna hélt ALOK því fram að textinn hefði aldrei verið skrifuð af honum.
Hann setti upp sérstaka staðreyndavakt (e. fact-check) á vef sínum þar sem hann fullyrðir að færslan hafi verið skrifuð af fyrrverandi samstarfskonu sinni Janani Balasubramanian. ALOK segir að orð textans, hugmyndirnar og lífsreynslan sem þar sé lýst séu ekki sín.
Ekki verður ráðið af upphaflega skjáskotinu hvor meðlimur DarkMatter skrifaði færsluna. Hún birtist án einstaklingsbundinnar undirritunar undir sameiginlegu nafni verkefnis sem þau ALOK og Balasubramanian stóðu bæði að.
ALOK segir gagnrýnendur hafa hunsað skýringuna til að geta áfram dregið upp mynd af transfeminísku fólki sem hættulegu konum og börnum. Gagnrýnendur benda á móti á að færslan hafi birst á opinberum vettvangi sameiginlegs verkefnis ALOK og að skýringin um samstarfskonuna hafi ekki komið fram fyrr en löngu eftir birtingu hennar.
Deilan blossaði aftur upp vegna UGG
Málið vaknaði aftur til lífsins árið 2024 þegar skó- og tískufyrirtækið UGG hóf samstarf við ALOK vegna Pride-mánaðarins.
ALOK hannaði meðal annars takmarkaða útgáfu af flík fyrir fyrirtækið og kom fram í kynningarherferð þess. Markmiðið var sagt vera að fagna hinsegin líkama og hvetja fólk til að klæða sig í samræmi við eigin sjálfsmynd.
Íhaldssamir álitsgjafar brugðust hart við samstarfinu og hvöttu til sniðgöngu á UGG. Deilan var af sumum borin saman við þá miklu sniðgöngu sem Bud Light varð fyrir eftir auglýsingasamstarf fyrirtækisins við trans áhrifavaldinn Dylan Mulvaney.
DarkMatter-færslan fór aftur í mikla dreifingu í tengslum við UGG-herferðina.
Forsíða brúðartímarits vakti hörð viðbrögð
ALOK komst einnig í fréttir árið 2023 eftir að birtast á stafrænni forsíðu indverska brúðartímaritsins Brides Today India, klætt hefðbundnum indverskum kvenfatnaði og skartgripum.
Forsíðan vakti hörð viðbrögð á samfélagsmiðlum og fór færsla með myndunum í milljónadreifingu. Sumir gagnrýnendur töldu forsíðuna móðgandi í garð kvenna, á meðan stuðningsmenn fögnuðu henni sem tákni um aukið rými fyrir kynsegin fólk.
Í viðtalinu sagði ALOK meðal annars að ást bryti niður tvíhyggju á borð við „karl og konu“ og lýsti áframhaldandi synjun Indlands á lagalegri viðurkenningu hjónabands samkynhneigðra sem stofnanabundinni mismunun.
ALOK sagði jafnframt að ást snerist um frelsi fremur en hömlur og að ekki ætti að setja sambandsform fólks í virðingarstigveldi.
The woke pandemic has reached India pic.twitter.com/pbjZH4Mh76
— End Wokeness (@EndWokeness) April 23, 2023
Kvenréttindafrömuður sagði birtinguna „hættulega“
Vaishnavi Sundar, indversk kvikmyndagerðarkona og kvenréttindafrömuður, var meðal þeirra sem gagnrýndu forsíðuna harðlega.
Sundar sagði indverskar konur enn búa við alvarlegt kynbundið ofbeldi, fátækt, skort á hreinlætisaðstöðu og takmarkaðan aðgang að menntun og réttarkerfinu. Þá benti hún á heiðursmorð, dauðsföll vegna deilna um heimanmund og kynbundin morð á nýfæddum stúlkubörnum.
Hún sagði það sýna mikið oflæti að einstaklingur sem hún skilgreindi sem forréttindakarl gæti kallað sig brúði á meðan indverskar konur byggju við slíkan veruleika.
„Að flytja inn kynvitundarhugmyndafræði sem einhvers konar framsækinn aðgöngumiða að frelsi er ekki aðeins ógeðslegt heldur hættulegt,“ sagði Sundar í samtali við Reduxx.
Að hennar mati gæti áhersla á kynvitund skyggt á þá alvarlegu mismunun og það ofbeldi sem konur á Indlandi sæta vegna kyns síns.
Gagnrýndur fyrir að afkynja tungumál um kvenréttindi
ALOK hefur talað fyrir því að tíska og fegurðariðnaðurinn verði að fullu leystur undan kynjaflokkun. Þá hefur ALOK talað fyrir kynhlutlausara orðalagi þegar fjallað er um meðgöngu, fóstureyðingar, tíðablæðingar og kynbundið ofbeldi.
ALOK hefur meðal annars gagnrýnt hugtakið „kvenréttindi“ fyrir að vera ekki nægilega opið gagnvart trans og kynsegin fólki.
Þessar hugmyndir hafa sætt gagnrýni frá kvenréttindasinnum sem telja að með þeim sé dregið úr möguleikum kvenna til að tala skýrt um mismunun, ofbeldi og líkamlega reynslu sem tengist kvenkyni.
Stuðningsmenn ALOK segja kynhlutlaust orðalag hins vegar nauðsynlegt til að útiloka ekki trans karla og kynsegin fólk sem geti orðið barnshafandi, haft tíðablæðingar eða þurft á fóstureyðingu að halda.
ALOK hefur einnig gagnrýnt tvískiptingu kynjanna og tengt hefðbundnar hugmyndir um kyn meðal annars við nýlendustefnu, kynþáttahyggju og félagslegt vald. Gagnrýnendur segja slíkan málflutning rugla saman líffræðilegu kyni annars vegar og kynhlutverkum eða sjálfsmynd hins vegar.
Íslenskir áhorfendur fá tækifæri til að kynna sér list og málflutning ALOK í Tjarnarbíói þann 4. ágúst. Miðað við þær deilur sem hafa fylgt aktívistanum erlendis má þó ætla að koma ALOK til landsins verði ekki með öllu óumdeild.
