Júlíus Valsson skrifar:

Hvað er í pakkanum?

Aðildarviðræður Evrópusambandsins við Úkraínu sýna óvenjuskýrt hvað felst í því að sækja um aðild að ESB. Á ráðstefnunni í Brussel 14. júlí s.l. var opnaður sjötti málaflokkurinn (6. pakkinn), sem nær yfir ytri viðskipti og sameiginlega utanríkis-, öryggis- og varnarstefnu. Þar samþykkir Úkraína ekki matseðil sem hún getur valið af. Hún skuldbindur sig til að taka upp regluverk sambandsins í heild og framfylgja því við aðild.

Hvaða kröfur gerir ESB?

Kröfurnar eru afgerandi. Úkraína þarf að laga viðskipta- og fjárfestingarsamninga sína að reglum ESB, segja upp fríverslunarsamningum sem samrýmast þeim ekki og beita sameiginlegum tollum sambandsins frá fyrsta degi aðildar. Landið á einnig að samræma afstöðu sína ESB gagnvart þriðju ríkjum og innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Í utanríkismálum er stefnt að fullri samstöðu með yfirlýsingum, refsiaðgerðum og ákvörðunum ESB; 95 prósenta samræming Úkraínu árið 2024 á að verða 100 prósent við inngöngu.

Um hvað er að „semja“ fyrir Ísland?

Þetta er ekki sérstök meðferð á Úkraínu. Sami kjarni lá í samningsrammanum sem ESB lagði fyrir Ísland árið 2010. Þar var tekið fram að aðild fæli í sér tímanlega og virka innleiðingu alls regluverks ESB eins og það væri statt á aðildardegi. Ísland ætti áfram að laga löggjöf sína að regluverkinu og sérstök áhersla var lögð á sjávarútveg og landbúnað, málaflokka sem EES-samningurinn nær að mestu ekki yfir.

Íslensk stjórnvöld gætu samið um aðlögunartíma, tæknilegar útfærslur og afmörkuð sérákvæði. Það er hins vegar villandi að tala eins og grundvallarstefnur sambandsins séu lausar til uppboðs. Ísland gæti ekki bæði orðið aðili að tollabandalagi og sameiginlegri viðskiptastefnu ESB og haldið sjálfstæðri fríverslunarstefnu EFTA. Aðild myndi því kalla á úrsögn úr EFTA (og EES), en stofnsamningurinn gerir ráð fyrir tólf mánaða uppsagnarfresti.

Skilyrðin yrðu ekki samhljóða hvað varðar hvert smáatriði. Ísland þyrfti ekki að uppfylla sértækar kröfur sem spretta af stríðinu í Úkraínu, vopnaflæði eða spillingarhættu í varnarkerfi landsins. Herleysi Íslands og sérstök öryggisstaða gætu einnig hugsanlega fengið viðurkenningu. Slíkt breytir þó ekki meginreglunni: samið er fyrst og fremst um hvernig og hvenær regluverk ESB tekur gildi, fremur en hvort Ísland taki það upp. Spurning vaknar hvort Íslendingar séu t.d. reiðubúnir að taka þátt í refsiaðgerðum og viðskiptabönnum ESB, jafnvel á vinveitt ríki?

Hvers vegna tók utanríkisráðherra Íslands upp utanríkisstefnu ESB?

Á sama tíma hafa íslensk stjórnvöld þegar fært utanríkis- og öryggisstefnuna nær ESB. Ísland fylgir refsiaðgerðum sambandsins gegn Rússlandi og utanríkisráðherra undirritaði 18. mars 2026 sérstakt öryggis- og varnarsamstarf við ESB. Sú stefnumörkun fór ekki í sérstaka atkvæðagreiðslu á Alþingi eða þjóðaratkvæði. Alþingi grtur þó veitt ríkisstjórninni lagaheimild til að taka þátt í alþjóðlegum þvingunaraðgerðum, að höfðu samráði við utanríkismálanefnd. Ólíklegt má þó telja að slíkt samráð hafi farið fram í þessu máli.

Hver er að plata?

Íslensku þjóðinni er nú sagt að „Já“ í ágúst opni aðeins fyrir „samningaviðræður“ við Evrópusambandið. Kjósendur eiga þó fullan rétt á því að heyra sannleikann.

„Já“ felur ekki í sér að „kíkja í pakkann“ eða semja um séríslenska útgáfu af ESB. Það felur í sér pólitískt umboð til Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur til að sækja áfram að fullri aðild Íslands að Evrópusambandinu. Forsætisráðherra þegir þunnu hljóði, sem verður að teljast ámælisvert.

Viðræðurnar myndu fyrst og fremst snúast um með hvaða hætti og á hvaða tíma Ísland tæki upp reglur, skyldur og stefnu þess Evrópusambands sem þegar er til. Svigrúm gæti verið til tímabundinnar aðlögunar og afmarkaðra sérákvæða, en ekki til þess að Ísland semdi sitt eigið Evrópusamband eða veldi sjálft hvaða grundvallarskuldbindingar aðildarinnar giltu hér á landi m.a. í utanríkismálum.

Heimildir

1. Council of the European Union. (2026). European Union Common Position: Cluster 6 – External Relations, Ukraine (AD 50/26, CONF-UA 12/26).
2. Council of the European Union. (2010). Opening of Accession Negotiations with Iceland, Brussels, 27 July 2010 (12609/10).
3. European Free Trade Association. (2001, með síðari breytingum). Convention Establishing the European Free Trade Association, 57. gr.
4. Council of the European Union. (2026). EU–Iceland Security and Defence Partnership, 18. mars 2026.
5. Alþingi. (2023). Lög nr. 68/2023 um framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða og frystingu fjármuna.