Daði Már Kristófersson fjármálaráðherra birti í síðustu viku mikilvæga skýrslu erlendra óháðra hagfræðinga um krónuna og evruna.
Hlutverk þeirra var ekki að segja Íslendingum hvað þeim er fyrir bestu. Tilgangurinn var að fá faglegt óháð álit á helstu álitaefnum þegar við tökum afstöðu um tvo kosti.
Það mikilvægasta í mati erlendu hagfræðinganna er þetta tvennt:
- Kostnaðurinn við krónuna er meiri en ábatinn.
- Rökin fyrir nauðsyn sveigjanlegrar gengisstefnu eru miklu veigaminni en andstæðingar breytinga halda fram.
Reyndar hafa íslenskir hagfræðingar fyrir margt löngu komist að sams konar niðurstöðu. Nefna má tvo helstu efnahagsráðgjafa stjórnvalda frá fyrri tíð: Jóhannes Nordal og Jónas Haralz. Og sömu leiðis vísindamann eins og Guðmund Magnússon fyrrum háskólarektor.
Í því ljósi má kannski segja sem svo að fjármálaráðherra hafi farið yfir bæjarlækinn til að sækja vatnið. Eigi að síður var það afar þarft. Það styrkir þau íslensku hagfræðirök, sem svo lengi hafa legið fyrir.
Ábatinn af upptöku evru
Ábatinn af upptöku evru er augljós að mati óháðu erlendu hagfræðinganna:
- Upptaka evru gæti lækkað vexti og þar með aukið ráðstöfunartekjur launafólks og fjárfestingu fyrirtækja á innlendum markaði.
- Upptaka evru myndi lækka kostnað í fjármálakerfinu, lækka viðskiptakostnað og auka aðgengi banka, heimila og fyrirtækja að stærri fjármálamarkaði. Jafnframt myndi breytingin draga úr áhættuálagi.
- Upptaka evru myndi auka viðskipti. Mat sérfræðinganna er að viðskipti við útlönd gætu aukist um 5 til 30% á tíu árum.
Krónulóðin eru léttari
Þá komast sérfræðingarnir að þeirri niðurstöðu að krónan sé ekki til þess fallin að stuðla að efnahagslegum stöðugleika, nema í stóráföllum, og að gengissveiflur hafi oft magnað efnahagsáföll fremur en dregið úr þeim.
Í skýrslu sinni fjalla þeir einnig um þá klassísku kenningu að fljótandi gengi eigi að jafna sveiflur og auðvelda þjóðarbúskapnum að aðlagast áföllum. Í íslensku samhengi telja þeir þetta hlutverk takmarkaðra. Ástæðan er smæð hagkerfisins, mikill innflutningur og samsetning helstu útflutningsgreina.
Þeir benda á að vegna þess hversu stór hluti neyslunnar er innfluttur séu litlir möguleikar á að beina henni að innlendri framleiðslu með gengisfellingum. Afleiðingin er fremur aukin verðbólga og hærri vextir.
Enn fremur benda þeir á að stór hluti vöruútflutnings býr við náttúrulegar skorður. Að sama skapi eru möguleikarnir á að auka útflutning með gengisfellingu verulega takmarkaðir.
· Þyngd lóðanna í þessum helstu rökum fyrir því að halda krónunni er einfaldlega miklu minni en andstæðingar kerfisbreytinga í peningamálum halda fram.
· Kjarni málsins er sem sagt sá að vægi röksemda þeirra fyrir krónunni fellur.
Jóhannes Nordal 1991
Í byrjun tíunda áratugarins segir Jóhannes Nordal þetta í Fjármálatíðindum um peningastefnuna:
„Rökin, sem helzt hefur verið haldið fram gegn fastgengisstefnunni, eru hins vegar fólgin í því, að hún útiloki eða takmarki verulega notkun gengisins til þess að bregðast við óvæntum ytri sveiflum…
Þótt hér sé um veigamikil vandamál að etja, tel ég þau alls ekki vega upp á móti kostum þess stöðugleika í verðlagsþróun, sem gengisfestu getur fylgt.“
Þetta er nákvæmlega sama matið og erlendu hagfræðingarnir rökstyðja ítarlega í skýrslu sinni núna.
Á þessum tíma var gjaldmiðlasamstarf Evrópu enn í mótun. En í beinu framhaldi af þessari niðurstöðu segir Jóhannes þetta um framtíðina:
„Þar sem ljóst er, að nokkur ár hljóta enn að líða, áður en Íslendingar geta orðið aðilar að formlegu gengissamstarfi Evrópuþjóða, verður trúverðugleiki gengisfestu fyrst um sinn að byggjast á yfirlýsingum íslenskra stjórnvalda einum saman.“
Þá þegar sá Jóhannes Nordal hagsmunum Íslands best borgið til framtíðar í gjaldmiðlasamstarfi Evrópu.
Guðmundur Magnússon 2001
Í október 2001 skrifaði Guðmundur Magnússon fyrrum háskólarektor Morgunblaðsgrein með Stefáni Má Stefánssyni lagaprófessor um þjóðhagslegan ávinning af aukaaðild að Myntbandalagi Evrópu og lögfræðilega möguleika á því. Þar segir:
„Gengisfelling fjölgar hins vegar ekki fiskunum í sjónum og breytir því ekki raunstærðum.“
Tillaga fræðimannanna var skýr:
„Við teljum að Íslendingar eigi að freista þess að semja um aukaaðild að Myntbandalagi Evrópu eða gera samning um gengissamstarf við Evrópusambandið. Ísland yrði sennilega að uppfylla samleitniskilyrði Maastricht sáttmálans gegn því að fá gengisvörn í staðinn. Jafnframt gæti upptaka evru á Íslandi orðið liður í samningagerðinni. Þetta yrði til þess að auka stefnufestu og stöðugleika hagstjórnar á Íslandi.“
Sagan sýnir að margt hefði getað farið á annan veg ef fyrr hefði verið farið að þessum ráðum.
Jónas Haralz 2010
Benedikt Jóhannesson fyrrum fjármálaráðherra birti í Vísbendingu 2010, sem hann gaf út þá, endursögn á viðtali við Jónas Haralz um gjaldmiðilsspurninguna.
Þar vísar Jónas fyrst í greinargerð Ásgeirs Ásgeirssonar síðar forseta frá 1929 um mikilvægi þess að gjaldmiðillinn hvíli í föstum skorðum í sambandi við önnur ríki, og segir svo:
„Það sama gildir enn í dag ef við setjum í stað gullfótarins myntbandalag. Sjálfstæðar litlar myntir eiga enga framtíð fyrir sér. Þær verða að vera hluti af stærra bandalagi. Fyrir okkur kemur evran ein til greina“
Hverra hagsmunir réðu?
Þannig komast Jóhannes Nordal, Guðmundur Magnússon og Jónas Haralz að sömu niðurstöðu og erlendu hagfræðingar Daða Más gera nú.
Spurningin sem þarf að svara er þessi: Hverra hagsmunir réðu því að ekki var farið að þessum ráðum? Við blasir að hér hafa almannahagsmunir of lengi vikið fyrir sérhagsmunum.
Nú hefur Alþingi loks ákveðið að gefa þjóðinni færi á að láta heildarhagsmuni ráða för. Tækifærið til að opna möguleikann á því er 29. ágúst. Lokaákvörðun kæmi svo síðar. Það er aðeins verið að opna möguleika án áhættu á þessu stigi.
Nýtt framlag til málefnalegrar umræðu er mikilsvert og þakkarvert.
