Erna Bjarnadóttir skrifar:
Við setningu árlegrar ráðstefnu EFTA-dómstólsins 24. september lýsti Páll Hreinsson, forseti dómstólsins, persónulegum vonbrigðum með niðurstöðu íslensku þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst. Hann túlkaði jafnframt niðurstöðuna og vék síðan að framtíð EES-samningsins og hlutverki dómstólsins. Ummælin vekja spurningu um það aðhald sem forseta alþjóðlegs dómstóls ber að sýna þegar hann talar í embætti sínu.
Orðrétt sagði Páll (þýtt og skrifað upp af höfundi með aðstoð sjálfvirkar textavélar við myndbandið):
„Eins og ykkur er líklega kunnugt, greiddi íslenska þjóðin nýverið atkvæði gegn því í þjóðaratkvæðagreiðslu að viðræður um aðild Íslands að Evrópusambandinu yrðu teknar upp að nýju. Persónulega urðu þessi úrslit mér vonbrigði. Þau fela í sér að þeim möguleika að sjá hvert slíkar viðræður gætu leitt er hafnað, ekki síst hvað varðar eitt umdeildasta málið, sjávarútveginn.
Þessi niðurstaða þýðir þó að öllum líkindum að EES-samningurinn sé kominn til að vera. Það leggur jafnframt aukna ábyrgð á EFTA-dómstólinn þegar kemur að því að tryggja áframhaldandi virkni og lífvænleika samningsins, meðal annars við úrlausn álitaefna á borð við stöðu sáttmálans, sem ég nefndi hér áður.“
Þetta má heyra í spilaranum hér að neðan á mínútu 40:18.
Persónuleg afstaða í embættisræðu
Dómarar njóta tjáningarfrelsis. Staða þeirra kallar þó á sérstakt aðhald í opinberri tjáningu, meðal annars vegna þess að traust til dómstóla ræðst ekki eingöngu af því hvort dómarar séu óhlutdrægir í reynd heldur einnig af því hvernig framganga þeirra horfir við almenningi.
Í þjóðaratkvæðagreiðslunni var spurt hvort Ísland ætti að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið að nýju. Ekki var spurt um ástæður hvers kjósanda eða hvaða niðurstaða gæti orðið af viðræðum. Þegar Páll segir að nei feli í sér höfnun á því að sjá hvert viðræður kynnu að leiða, sérstaklega í sjávarútvegsmálum, setur hann fram sína túlkun á pólitískri merkingu atkvæðisins. Aðrir geta með réttu túlkað hana öðruvísi.
Þetta sagði hann við setningu ráðstefnu dómstólsins, í embætti forseta hans. Í sömu umfjöllun sagði hann að niðurstaðan þýddi að öllum líkindum að EES-samningurinn væri kominn til að vera og legði aukna ábyrgð á EFTA-dómstólinn. Sú lýsing á verkefnum réttarins er í sjálfu sér eðlilegt umræðuefni á ráðstefnunni. Álitaefnið er að forsetinn fléttaði hana saman við persónuleg vonbrigði sín með lýðræðislega niðurstöðu í einu ríkjanna sem standa að dómstólnum.
Aðhald og ásýnd óhlutdrægni
Álitaefnið hér er aðhald forseta dómstólsins í opinberri embættisræðu. Hæfi dómara til að fara með tiltekið mál er önnur spurning, sem ræðst af aðstæðum þess máls. Það þarf ekki að leysa hana til að ræða hvort ummæli Páls samrýmist þeirri ásýnd óhlutdrægni sem embætti hans krefst.
Við það mat skipta bæði orð hans og samhengið sem þau féllu í máli. Hvernig horfa þau við sanngjörnum og upplýstum áheyranda sem veit að dómarar mega hafa skoðanir, en heyrir forseta EFTA-dómstólsins lýsa vonbrigðum sínum með niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu þegar hann setur opinbera ráðstefnu réttarins?
Skipunartími og ákvörðunarferli
Páll tók sæti sem dómari við EFTA-dómstólinn 15. september 2011. Samkvæmt upplýsingum um núverandi skipunartíma hans lýkur honum 31. desember 2026. Dómarar eru skipaðir til sex ára með sameiginlegu samkomulagi ríkisstjórna Íslands, Noregs og Liechtenstein, og endurskipun er heimil. Þessar staðreyndir skýra umgjörð embættisins. Þær segja ekkert um ástæður þess að Páll lét ummælin falla og gefa ekki tilefni til að eigna honum ásetning gagnvart íslensku ríkisstjórninni.
Spurningin sem stendur eftir er því afmörkuð: Sýndi forseti EFTA-dómstólsins nægilegt aðhald þegar hann í opinberri embættisræðu lýsti persónulegum vonbrigðum með niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu og túlkaði jafnframt hvað kjósendur hefðu hafnað? Sú spurning á rétt á sér án þess að dregnar séu ályktanir um hæfi hans í dómsmáli eða sjálfstæði hans í störfum.
Höfundur er hagfræðingur með diplómu í opinberri stjórnsýslu.
