Það kom mörgum á óvart þegar þær fregnir bárust í júlí að Mykhailo Fedorov, varnarmálaráðherra Úkraínu, hefði verið vikið úr embætti. Mótmæli brutust út og fólk krafðist þess að hann fengi embættið aftur. Í fréttaskýringaþættinum Heimskviðum þessa helgina var fjallað um brottvikningu Fedarovs.
Það var stirt samband á milli Fedorovs og þáverandi hershöfðingja Úkraínuhers og það var talin ástæða þess að honum var vikið úr ríkisstjórninni. Fedorov var þó boðin sérstök staða innan ríkisstjórnarinnar sem hann hafnaði. Hann var aðeins í embætti í sex mánuði.
Úkraínuher hefur á árinu gert árásir á olíuinnviði og vöruhús í Rússlandi þannig að almenningur þar finnur meira fyrir stríðinu en áður. Í huga margra er þessi nálgun Úkraínuhers Fedorov að þakka. Þá þykir hann líka nýjungagjarn og framsýnn í hugsun og í ofanálag einkar viðkunnanlegur.
Um miðjan ágúst birti Fedorov ávarp á YouTube-síðu sinni þar sem hann hvatti til þess að efnt yrði til kosninga í Úkraínu. Hér er hluti úr ávarpi hans:
Við verðum að tryggja kosningarétt hermanna og þeirra milljóna Úkraínumanna sem búa í útlöndum og við víglínuna. Við verðum að tryggja öruggar kosningar, sjálfstæði stofnana og tiltrú á niðurstöðuna. En þessir erfiðleikar þýða ekki að þetta sé útilokað. Úkraínu hefur oft tekist hið ómögulega. Við getum fundið lausn á þessu því að lýðræði á ekki að vera lúxus sem aðeins þekkist á friðartímum. Lýðræðið er hluti af því sem við erum að berjast fyrir.
Það voru síðast forseta- og þingkosningar í Úkraínu 2019. Þá var Zelenský kjörinn forseti og flokkurinn hans, Þjónn fólksins, hlaut meirihluta þingsæta. Kjörtímabilin eiga að vera fimm ár, ef ekki væru í gildi herlög ætti því að vera búið að kjósa. Það voru skiptar skoðanir um þetta útspil Fedorovs að leggja til að kosningar yrðu haldnar þrátt fyrir að stríð geisi enn.
„Fedorov var svakalega vinsæll einstaklingur hér í Úkraínu og eins og sást á mótmælunum og í rauninni eftir að hann gaf út þetta myndband þá fjarlægðu flestir sig í burtu frá hans hlið og þessum málefnum,“ segir Óskar Hallgrímsson, ljósmyndari og blaðamaður, sem hefur búið í Kyiv síðustu sjö árin.
„Eingöngu út frá því að fólk veit hér að kosningar eru ómögulegar, þær yrðu aldrei lýðræði eins og hann var að kalla eftir. Það er ekki möguleiki að halda frjálsar, lýðræðislegar kosningar í Úkraínu eins og staðan er út frá öryggismálunum.“
Óskar segir að flestir þeir sem hann ræði við í Úkraínu séu sammála um að Fedorov hafi skotið sig í fótinn með þessu útspili og með yfirlýsingum síðan. Dregið hafi úr vinsældum varnarmálaráðherrans fyrrverandi eftir að hann sendi frá sér myndbandið þar sem hann kallaði eftir kosningum. „Þannig að ég held að staðan sé sú hér að fólk sé að fara aftur til baka í átt að Zelensky og að þessi ákvörðun um að færa hann úr þessari stöðu hafi á endanum ekki verið svo vitlaus.“
En hvers vegna er talið svona hættulegt að halda kosningar á stríðstímum?
„Í fyrsta lagi er það ekki vinsældamál, það er ólöglegt. Þú þarft að breyta stjórnarskrá, þú þarft að breyta lögum til þess að halda kosningar. Samkvæmt lögum hér í Úkraínu, eins og í flestum öðrum frjálsum lýðræðisríkjum, þegar herlög gilda í landinu, þá er ekki hægt að halda kosningar, af því að það er ómögulegt,“ segir Óskar.
Ákvæði herlaganna voru samþykkt á úkraínska þinginu fyrir tíma Zelenskýs.
Margir í hernum eða hafa flúið land
Óskar segir að í öðru lagi sé stór hluti landsmanna í hernum og því yrði erfitt að koma atkvæðum til skila í frjálsum kosningum. „Það bara yrði ómögulegt, það myndi skapa gífurlegt öryggisvandamál fyrir almenning að reyna að komast að kosningum að einhverju leyti, það er ekki hægt að tryggja öryggi einstaklinga. Ætli það séu ekki um 35 milljónir manna að kjósa á einmitt þessum degi. Það yrði bara ómögulegt, það yrði bara gjörsamlega ómögulegt.“
Þá bendir Óskar á að fjöldi Úkraínumanna hafi flúið land og séu flóttamenn víðs vegar um heiminn. „Svo eru það herteknu svæðin. Það er fólk þar, það eru milljónir manna sem eru á kosningaaldri sem eru í Úkraínu, þau eru bara hertekin af Rússum. Þau misstu ekkert kosningarétt, eða ríkisborgararétt á sama tíma, þannig að það er, praktískt er það ómögulegt og lagalega er það ómögulegt.“
Pútín Rússlandsforseti hefur látið ýmis orð falla um Zelenský, þar á meðal að hann líti ekki á hann sem lögmætan forseta Úkraínu. Donald Trump hefur einnig látið slík viðhorf í ljós og kallaði Zelenský í fyrra einræðisherra án kosninga.
Tromp á hendi Pútíns, segja gagnrýnendur
Heimskviður spurðu Óskar að því hvort kröfur Fedorovs núna um kosningar væru sérlega viðkvæmt mál í ljósi þess sem Pútín og Trump hafa áður sagt. Hann segir annað gilda um Trump því hann sé forseti Bandaríkjanna. Pútín nýti sér allt svona. „Rússneska ríkið hefur tekið eitthvað sem getur valdið sundrungu á einhvern hátt, ekki bara innan Úkraínu, heldur bara út um heiminn og þetta á Fedorov að vita. Hann á að vita það að þetta myndi verða miklu öflugra í höndum Pútíns heldur en einhvers annars.“
Það að Zelenský sé ekki réttmætur forseti hafi verið liður í áróðri stjórnvalda í Rússlandi. „Þetta er að henda olíu á þann eld og þetta ætti Fedorov að vita.“ Óskar segir að margt af því sem Fedorov sé eitthvað sem eðlilegt sé að ræða en að áróður virki þannig að tekið sé sannleikskorn og það ýkt, tengt saman og búin til rökvilla sem rugli fólk í ríminu. „Að tengja saman hluti, eins og að það sé ómögulegt að halda kosningar, það er samt spilling í landinu. Þar af leiðandi er það sagt spilling að vilja ekki halda kosningar.“
Því má halda til haga að Zelenský hefur sagt að hægt yrði að boða til kosninga með tveggja til þriggja mánaða fyrirvara ef bandamenn myndu tryggja öryggi í landinu.
Yfir helmingur vill bíða með kosningar
Samkvæmt könnun sem Kyiv International Institute of Sociology gerði í byrjun ágúst vilja 57 prósent Úkraínumanna að beðið verði með kosningar þar til stríðinu lýkur.
Breska ríkisútvarpið, BBC, segir marga af dyggustu stuðningsmönnum varnarmálaráðherrans fyrrverandi ekki sammála um nauðsyn þess að boða til kosninga strax. Slíkt yrði ekki til heilla fyrir Úkraínu, hefur BBC eftir Ivan sem er 24 ára. Hann mætti á mótmælin þegar Fedorov var vikið úr embætti. Þá segir þingmaðurinn Oleksandr Merezhko, sem er hliðhollur Zelenský, að hann hafi stutt endurkomu Fedorovs í embætti heilshugar en að hugmynd hans um kosningar væri bæði hættuleg og óraunhæf. Slíkar hugmyndir væru tromp á hendi Pútíns.
„Það hafa verið gerðar kannanir í gegnum árin, frá því að stríðið hófst, flestar kannanir, ef ekki allar, sýna fram á það að fólk áttaði sig á þessu og í rauninni, eins og við förum aftur að Fedorov, um leið og hann kom með þessa yfirlýsingu þá dró svakalega úr vinsældum hans og fólk áttaði sig á því að þetta eru óraunhæfar kröfur,“ segir Óskar. Vangaveltur hafi verið um af hverju Fedorov væri að segja þetta á þessum tímapunkti, hvort ekki væri nær að uppræta spillingu og vinna að umbótum innan hersins.
Varastarfsmannastjóri látinn taka pokann sinn vegna spillingarmáls
Það er fleira sem mæðir á Zelenský þessa dagana en krafa um kosningar og allsherjarinnrás Rússlands sem ekki sér fyrir endann á.
Í áðurnefndu myndbandi Fedorovs á YouTube sagði hann ekki ganga nógu vel hjá stjórnvöldum að taka á spillingu. Hann sagði að vegna spillingar væri skortur á vopnum og búnaði í hernum og að vegna þess væri erfiðara en ella fyrir Úkraínumenn að vinna stríðið.
Síðar sagði hann í viðtali að margir innan stjórnkerfisins mökuðu krókinn í eigin þágu á ólöglegan hátt. Þetta væru hundruð manna og að þessu hefði hann orðið vitni í stóli varnarmálaráðherra.
Það er ekki deilt um hvort spilling sé vandamál í Úkraínu og meðal kosningaloforða Zelenskýs 2019 var einmitt að uppræta hana. Þá hefur Evrópusambandið þrýst á stjórnvöld að gera umbætur svo betur gangi að uppræta spillingu. Stjórnvöld í Úkraínu stefna að inngöngu í bandalagið á næstu árum.
Stórt spillingarmál, sem grunsemdir eru um að teygi sig inn í innsta hring Zelenskýs, kom upp í fyrra. Annað stórt mál sem líka er talið ná upp í efstu lög stjórnkerfisins kom svo upp á dögunum.
Það mál varð til þess að varastarfsmannastjóri forsetaskrifstofunnar var látinn taka pokann sinn. Eftir að það mál kom upp sagði Fedorov í viðtali við breska ríkisútvarpið að það ætti að spyrja Zelenský hve mikið hann hafi vitað um spillingu í sínum innsta hring.
Það kom þó fram í viðtalinu að hann sjálfur hefði aldrei fengið fyrirskipanir frá Zelenský um að gera neitt ólöglegt eða neitt sem honum fannst vera á skjön við samvisku sína.
Fyrra stóra spillingarmálið, sem kom upp í nóvember, snertir viðkvæma taug í Úkraínumönnum því ásakanir voru um að fjármunum hefði verið stolið úr orkugeiranum. Meðal þeirra sem fengu stöðu grunaðra í málinu eru fyrrverandi dómsmálaráðherra, sem var vikið úr embætti, og fyrrverandi aðstoðarforsætisráðherra.
Telja glæpahóp hafa viljað fá ráðherra með því þeir héldu hann geta haft áhrif á dómara
Nabu, spillingarrannsóknarstofnun Úkraínu, telur að hópur manna hafi lagt á ráðin um að ná stjórn á mikilvægum ríkisstofnunum, meðal annars ríkisorkufyrirtækinu Energoatom. Þeir hafi neytt fyrirtæki sem veita Energoatom þjónustu til að greiða sér undir borðið, 10 til 15 prósent af andvirði samninga við ríkisorkufyrirtækið, til að missa ekki viðskiptasamband sitt við það.
Höfuðpaurinn er talinn hafa verið Tymúr Míndítsj, sem var náinn vinur og fyrrum viðskiptafélagi Zelenskys forseta. Málið er því stundum kallað Míndítsj-gate. Honum tókst að flýja úr íbúð sinni í Kyiv stuttu áður en lögregla kom til að handtaka hann. Talið er að hann hafi flúið til Ísraels.
Þeir Míndítsj og Zelensky stofnuðu saman fyrirtæki á árum áður sem framleiddi sjónvarpsefni. Það var áður en Zelensky sneri sér að stjórnmálum. Forsetinn hefur fordæmt þetta meinta peningasvindl og svipt sinn gamla félaga ríkisborgararétti. „Forseti lands í stríði getur ekki átt vini,“ sagði Zelensky stuttu eftir að málið var gert opinbert. Forsetinn kallaði eftir því að málið yrði rannsakað og hinum seku komið á bak við lás og slá.
Eins og fram kom áðan var dómsmálaráðherra Úkraínu rekinn úr embætti þegar spillingarmálið tengt Engergoatom kom upp. Honum er gefið að sök peningaþvætti og að vera hluti af skipulögðum glæpahópi. Rannsakendur telja að glæpahópurinn hafi leitað til hans því hann var talinn geta tryggt að dómarar myndu kveða upp dóma sem kæmu sér vel fyrir fyrirtæki og einstaklinga sem tilheyra glæpahópnum.
Dómsmálaráðherrann fyrrverandi kemur líka við sögu í nýju spillingarmáli
Ráðherrann fyrrverandi heitir Herman Halushchenko og kemur einnig við sögu í nýja málinu sem var gert opinbert í síðasta mánuði. Í því er Iryna Mudra, fyrrum varastarfsmannastjóri forsetaskrifstofunnar, auk eins þingmanns, eins fyrrverandi þingmanns og hátt settra starfsmanna Sense-banka, sem er í ríkiseigu, grunuð um peningaþvætti. Þeim er gefið að sök að hafa millifært þvættaða féð gegnum Sense-bankann til að leggja fram tryggingu til að ná fyrrnefndum Halushchenko úr haldi. Hann var í fangelsi vegna Engergoatom-spillingarmálsins. Það eru fleiri angar á nýja spillingarmálinu sem ekki gefst tími til að rekja að þessu sinni.
Spillingarrannsóknarstofnun Úkraínu gaf út myndband á YouTube á dögunum þar sem sagt er frá upptökum af helstu sakborningum að leggja á ráðin. Þar heyrist í konu sem talin er vera Mudra, sem nýlega var vikið úr starfi varastarfsmannastjóra forsetaskrifstofunnar. Þar segir hún að spilling þurfi að vera kerfisbundin og henni stjórnað. Það þurfi ekki að berjast gegn henni, heldur stjórna henni.
Þá hefur annað nafn sem tengist forsetaskrifstofunni verið nefnt í fréttum af rannsókninni, nafnið Kyrylo Oleksiyovich Budanov. Á upptökunum heyrist nafn hans og millinafn nefnt. Þá er talið að fyrrnefnd Mudra heyrist segjast vera að taka við skipunum um lögbrot frá yfirmanni sínum og yfirmaðurinn hennar er Budanov, æðsti yfirmaður forsetaskrifstofunnar í dag. Hann tók við þegar Andri Yermak, einn nánasti samstarfsmaður Zelenskýs, sagði af sér í nóvember eftir ásakanir um spillingu. Yermak var handtekinn í vor, grunaður um að hafa þvættað fé í tengslum við byggingu lúxusíbúða í Kyiv. Þá er einnig verið að rannsaka tengsl hans við Energoatom-málið.
Reynist grunur spillingarrannsakenda í Úkraínu sannur er það alvarlegt mál fyrir stjórnvöld og almenning. Greinendur hafa þó bent á að ef til vill sé þetta ekki með öllu illt. Það sé skref í rétta átt að mál sem þessi komist upp og fái ekki að grassera án afskipta lögreglu.
