Eða grænt.
Eða gult.
En hvers vegna vitum við þetta? Hver er sagan á bak við það að alheimurinn þekkir og skilur hver merkingin er á bak við rautt, gult og grænt?
Þegar Hvítt þýddi Grænt
Sagan af rauðu, gulu og grænu ljósi er í raun ekki samfelld saga. Því fyrst þegar litakerfið var tekið upp tengdist það lestum.
Sko…
… þetta byrjaði allt svona:
Úti í heimi voru lestir að breiðast út sem vinsæll samgöngumáti á 19. öld. Ekki síst í Englandi, stórborginni London. Finna þurfti einhverja leið til að láta lestarstjórana vita hvort leiðin væri greið eða hætta væri á ferðum.
Ekki síst í myrkri.
Snemma var því farið að nota:
Rautt / hætta, stopp
Grænt / varúð
Hvítt / leiðin greið.
Takið eftir að þarna er í raun Hvítt það sama og Grænt í dag en Grænt það sama og Gult í dag.
Hvíta ljósið varð hins vegar að vandamáli. Því ef til dæmis glitraði á brotið gler gat ljós birst eins og hvítt fyrir lestarstjórann, sem taldi leiðina þá greiða.
Hvítt gat því orðið að fölsku merki.
Smám saman virðist því græna ljósið hafa tekið við af hvíta ljósinu, en gult orðið það sem áður merkti grænt.
Í New York er að minnsta kosti vitað til þess að árið 1899 hafi verið farið að styðjast við lestarmerkin:
Rautt / hætta eða stopp
Gult / viðvörun
Grænt / leiðin er greið
Löggan úti á götu
Þótt lestarsamgöngur hafi verið að ryðja sér til rúms víða um heim á nítjándu öld, var staðan þó enn sú að í flestum borgum byggði umferðin á hestum og hestvögnum.
Í fjölmennum borgum eins og London gat þó verið umferðaröngþveiti.
Svo ekki sé talað um á álagstímum.
Rétt eins og við þekkjum nú.
Nema í staðinn fyrir að umferðin eða tafirnar væru vegna bíla gat allt verið stopp eða aðþrengt vegna hesta og hestvagna.
Svo ekki sé talað um gangandi vegfarendur.
Á mannmörgum stöðum eins og í Westminster stóðu lögreglumenn úti á götu allan liðlangan daginn og stýrðu umferðinni. Þetta gerði löggan með merkjum sem á ensku eru kölluð „semaphore-merki“ sem sýndu hvort stöðva ætti umferð eða halda mætti áfram.
En hvað átti að gera í myrkri á nítjándu öld?
Þegar enginn sá neitt.
Til að leysa úr þessu voru útbúin gas-ljós. Þar sem rautt merkti stopp en grænt að halda mætti áfram.
Ekki vildi betur til en svo að stuttu eftir að kerfið var tekið í notkun varð gasleki sem leiddi til sprengingar.
Lögreglumaður slasaðist illa við sprenginguna, kerfið var tekið úr notkun og þó var aðeins mánuður frá því að þetta fyrsta umferðarljósagatnakerfi hafði verið tekið upp með litamerkingum.
Í fótbolta 100 árum síðar…
Áratugir liðu en með tilkomu bílsins fór umferðarljósakerfið að þróast. Bandaríkin urðu í fararbroddi og almennt er þriggja lita kerfið – rautt, gult og grænt – kennt við bílaborgina Detroit í Bandaríkjunum. Það var árið 1920 sem kerfið var tekið í gagnið þar en smátt og smátt dreifðist það um heiminn eftir því sem bílum fjölgaði á heimsvísu.
En hvernig breiddist kerfið út í fótboltann?
Jú, sagan er þessi:
Árið 1966 er stórleikur í fótbolta haldinn á Wembley-fótboltavellinum í London.
Áhorfendur voru 90.584.
Spennan í loftinu var mikil.
Nánast óbærileg.
Og ekki bættist úr þegar síðan þýski dómarinn Rudolf Kreitlein rak argentínska fyrirliðann Antonio Rattín af velli eftir aðeins 35 mínútur.
Það ætlaði allt um koll að keyra…
Þið getið rétt ímyndað ykkur!
Skýringin var samt frekar einföld: Þýski dómarinn skildi ekki spænsku. Argentínski fyrirliðinn skildi ekki þýsku. Tungumálið kom í veg fyrir skilning í samskiptum.
Um tíma stóðu dómarinn og fyrirliðinn og rifust. Skildu þó hvorugir hvorn annan og hvað þá áhorfendur sem biðu í agndofa í stúkusætunum.
Fyrirliðinn er síðan rekinn út af. Umdeild ákvörðun og er enn.
Formaður dómaranefndarinnar, Ken Aston, hugsaði með sér: Þetta gengur ekki!
Aston var síðan að aka um í London. Bílarnir voru auðvitað löngu orðnir þekktir þá. Og umferðarljósin líka. Þá orðin þekkt fyrir að vera Rautt / stopp, hætta, Gult / viðvörun og Grænt / leiðin er greið.
Fjórum árum síðar voru gulu og rauðu spjöldin tekin í notkun á HM í Mexíkó, árið 1970. Litakerfið er fyrir löngu orðið þekkt fyrirbæri á Íslandi.
Svo þekkt að meira að segja tala menn í litum ef svo má að orði komast. Í meðfylgjandi frétt á Vísi segir Óskar Hrafn Þorvaldsson, þjálfari KR:
„Það horfir bara þannig við mér að þetta er bara víti og rautt. Þeirra útskýring er sú að Ingvar Jónsson hafi verið fyrir aftan Karl og hefði getað varið skotið og þá hafi þetta bara verið gult.“
Hefði fólk skilið Óskar fyrir 100 árum síðan?
En hvað með veðrið?
Árin liðu og fleiri íþróttir tóku upp þessa alþjóðlegu samskiptamiðlun. Til dæmis hokkí og blak.
En hvað þá með veðrið?
Og hvaða merkingu hafa litirnir miðað við mismunandi lönd?
Á Íslandi tengja allir rauða veðurviðvörun við afar slæmt veður og vont. Nú skuli jafnvel bara halda sig inni og mælt er með því að vera ekki að ferðast.
Í löndum eins og Ítalía getur rauð veðurviðvörun til dæmis verið viðvörun um hitabylgju; að nú sé gott að hafa varann á, halda sig innandyra og kæla sig vel og vökva.
Árið 2017 voru litakóðar teknir upp af Veðurstofu Íslands. Síðan þá höfum við verið vön því að skilja og túlka fréttir fjölmiðla um veður, hættur eða mögulegar afleiðingar miðað við fyrirsagnir eins og Gular viðvaranir um mestallt land.
Eðlilega þurfti þó að skýra málin sérstaklega út í upphafi. Til dæmis segir í frétt á Vísi haustið 2017 að gula viðvörunin sé samkvæmt nýju litakerfi Veðurstofunnar og sérstaklega er linkað í heimild Veðurstofunnar svo fólk geti þá lesið sér betur til.
En hvenær og hvers vegna bættist appelsínuguli liturinn við?
Jú, það sem gerist er að árið 1999 urðu miklar náttúruhamfarir í Frakklandi. Nánar tiltekið í Audei og síðan miklir vindstormar í Lothar og Martin. Tugir einstaklinga létu lífið.
Þessar hamfarir og sorglegar afleiðingar þeirra urðu til þess að nú hugsuðu menn:
Það er einfaldlega ekki nóg að tala um rautt, gult eða grænt.
Góð ráð voru dýr: Hvernig væri hægt að gera meira úr þeim hluta upplýsingamiðlunarinnar sem fólk gæti upplifað sem upplýsingamiðlun um mögulegar afleiðingar eða ráðstafanir sem þyrfti að gera?
Ekki væri nóg að segja: Það verður vindasamt og mikið rok? Heldur þyrfti að segja: Aðstæður gætu orðið hættulegar.
Haustið 2001 tók Frakkland upp nýtt viðvörunarkerfi þar sem appelsínugula litnum hafði nú verið bætt við.
Litakerfið samanstóð því af:
🟢 Grænt – engin sérstök hætta
🟡 Gult – vertu á varðbergi
🟠 Appelsínugult – hættulegt ástand; mikil árvekni
🔴 Rautt – mjög hættulegt og óvenjulegt ástand
Í dag erum við orðin svo alvön þessum litamerkingum að það að vita og skilja hvað merkir hvað virðist gerast án nokkurrar fyrirhafnar.
Þó tók smá tíma að venjast litamerkingum Veðurstofunnar árið 2017.
Sem allir þekkja þó nú og til gamans má geta þess að árið 2025 var slegið met í rauðum viðvörunum; alls nítján viðvaranir voru gefnar út þetta ár. Þó nítján vegna sama óveðurs.
Vísir setti meira að segja saman Vakt í tilefni hamfaranna. Og ljóst var að tilefni var til; þvílík voru lætin!
Annað er uppi á teningnum víða í Evrópu. Til dæmis gáfu 72 frönsk héruð út rauða veðurviðvörun vegna hitabylgju þann 25. júní síðastliðinn.
Hólmfríður Gísladóttir, fréttamaður Sýnar, var þá stödd með fjölskyldunni í fríi í Frakklandi. Nánar tiltekið á vesturströnd Frakklands í La Rochelle.
Í frétt Vísis segir Hólmfríður:
„Hitinn í dag náði 39 gráðum sem er sextán gráðum yfir meðalhita fyrir þennan árstíma. Við sjáum mjög vel að þetta veður, sem mig langar að kalla óbærilegt, hefur ekki aðeins áhrif á ferðamenn heldur líka Frakkana sjálfa.“
Nokkrum dögum fyrr hafði enginn annar en Einar Sveinbjörnsson, veðurfræðingur Bliku, lýst því hvernig dvöl í Róm var eins og að vera í bakaraofni, svo heit var borgin.
Í haust mun Ísland má segja halda upp á sitt 77. ár með litamerkingum. Því fyrstu umferðarljósin á Íslandi voru sett í gagnið árið 5. nóvember árið 1949. Morgunblaðið segir þann dag í frétt um umferðarljósin:
Nauðsyn að fara eftir þeim
Umferðarljósin, þá nefnd götuljós í fjölmiðlum, voru auðvitað hápólitískt mál á sínum tíma. Hvað annað?
Í frétt frá nóvember 1949 segir þáverandi borgarstjóri þó að gefa þyrfti nýja litakerfinu tíma.
Götuljósin stæðust allan samanburð við það besta sem þekktist erlendis tæknilega séð en eins og gefur að skilja þyrfti almenningur einfaldlega smá tíma til að venjast nýju kerfi og læra á það:
Rautt / stopp, hætta
Gult / viðvörun
Grænt / greið leið.
Helstu heimildir:
Henry Ford: First Tri-Color, Four-Directional Traffic Signal, 1920
Fifa: 1966 World Cup: Gripping tales and inspirational traffic lights
Meteo France: Storms of 1999: Birth and evolution of the Vigilance system
