Markið var sett hátt þegar stjórnvöld kynntu aðgerðaáætlun í landgræðslu og skógrækt árið 2022. Ætlunin var að endurheimta að minnsta kosti 5.300 hektara af röskuðu votlendi til ársins 2026 og 15.600 hektara til ársins 2031.
Þessi háleitu markmið hafa ekki gengið eftir. Aðeins þrettán hektarar votlendis voru endurheimtir í fyrra samkvæmt tölum Umhverfis- og orkustofnunar og engir árið 2024. Í heildina hafa átta hundruð hektarar verið endurheimtir frá 2016.
„Kannski var þetta fullbjartsýn áætlun á sínum tíma að ætla sér að ná þessu markmiði en það er margþætt hvers vegna hefur gengið hægar,“ segir Ágúst Sigurðsson, forstöðumaður Lands og skógs, stofnunarinnar sem ber ábyrgð á áætluninni.
„Eitt er skipulagsferli, það getur auðvitað verið flókið og fyrirstaða í því og tekið langan tíma en síðan hefur áhugi landeiganda á að taka þátt í þessu ekki verið mjög mikill. Þess vegna hefur þetta gengið hægar,“ segir Ágúst.
Ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur
Til mikils er að vinna fyrir íslensk stjórnvöld að ná tökum á losun frá framræstu votlendi. Það er langstærsta staka uppspretta losunar gróðurhúsalofttegunda á Íslandi. Nettólosun frá framræstu landi nam rúmum fimm milljónum tonna af koltvísýringsígildum í fyrra, í kringum helmingnum af heildarlosun Íslands.
Nái Ísland nettósamdrætti í losun vegna landnotkunar geta stjórnvöld notað ávinning til þess að bæta lítillega svarta stöðu í samfélagslosun þar sem útlit er fyrir að Ísland þurfi að kaupa losunarheimildir fyrir fleiri milljarða króna á næsta áratug.
Til þess að gera bragarbót í endurheimt ákvað núverandi ríkisstjórn að skipta um aðferð og einbeita sér að því að stöðva losun frá ríkisjörðum. Í ár er stefnan að byrja á fimm jörðum í eigu ríkisins og endurheimta um 225 hektara votlendis.
Ætlunin er að ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur. Þannig segir Ágúst að byrja eigi á jörðum þar sem einfaldast sé að endurheimta votlendi.
„Bæði jarðir sem eru ekki í nýtingu, eyðijarðir og slíkt og þar sem er tiltölulega auðvelt að komast að,“ segir hann.
Krefst undirbúnings og forgangsröðunar
Ekki er þó hægt að taka til óspilltra málanna án undirbúnings. Ágúst segir að áður en hafist er handa þurfi að meta ástand lands til þess að áætla væntan árangur auk þess að útvega öll tilskilin leyfi.
„Engu að síður erum við að byrja strax á þessu ári með þessar nokkrar jarðir. Þetta eru á þriðja hundrað hektara á þessu ári og svo heldur meira árið 2027. Þannig að við erum kannski að ná upp undir fimmtán jörðum. Það er strax mikil breyting að koma því af stað,“ segir hann.
Ríkið situr á fjölda jarða og segir Ágúst um helming þeirra með framræsluskurðum. Forgangsraða þurfi þeim til þess að árangur náist sem allra fyrst.
Ná aldrei öllum ríkisjörðunum
Varðandi framtíðarsýnina eftir 2027 segir Ágúst að ef allar ríkisjarðir með framræsluskurðum yrðu endurheimtar væru það um það bil 5.600 hektarar, markmiðið í áætluninni frá 2022.
„En við munum aldrei ná því öllu, það er bara ekki hægt,“ segir hann og vísar til þess að ekki sé hægt að fjarlægja alla skurði ef nýta eigi jarðir áfram til búskapar.
„En allt annað er auðvitað sjálfsagt að endurheimta, allt sem er ekki í notkun.“
„Við þurfum að halda vel á spöðunum ef við ætlum að ná því en við erum í það minnsta komin af stað. Maður finnur það nú líka að það að ríkið ætlar að ganga á undan og byrja á sínu landi, þetta skiptir máli,“ segir Ágúst um 15.600 hektara markmiðið fyrir 2031.
Þekking manna á málaflokknum hafi einnig vaxið gríðarlega á allra síðustu árum.
„Þannig að við erum bara betur í stakk búin til þess að fást við þetta.“
Þurfa að hafa arð af sínu landi
Ríkisjarðirnar hrökkva þó skammt ef ætlunin er að ná markmiðum stjórnvalda um að draga úr losun frá framræstu landi. Langstærsti hluti þess er í einkaeigu.
„Við getum náð verulegum árangri með ríkisjarðirnar en það er ekki nóg. Mest af landinu sem um ræðir er í einkaeigu þannig að það þarf auðvitað að ná árangri með landeigendum líka til þess að þetta markmið náist,“ segir Ágúst.
Fram að þessu hafa eigendum jarðnæðis staðið til boða opinberir styrkir til þess að endurheimta votlendi. Ágúst segir það ekki nægjanlegan hvata. Landeigendur vilji fá arð af sínu landi.
„Auðvitað eru einhverjir landeigendur tilbúnir að fara út í þetta því þeir telja þetta mikilvægt og vilja nýta land sitt með þessum hætti en það eru ekki nógu margir sem eru tilbúnir í það nema þeir fái einhvers konar arð af þessu meiri en bara að fá fyrir kostnaði,“ segir forstöðumaðurinn.
Geti haft atvinnu af vöktun
Ýmsir möguleikar eru til staðar til þess að hvetja landeigendur til dáða í endurheimt votlendis en Ágúst segir að á endanum snúist það um fjármuni. Tiltölulega nýlega sé búið að setja fram reglugerð um hvata og stuðningsverkefni í sjálfbærri landnýtingu sem hann sér fyrir sér að hægt verði að nýta í þessu skyni.
„Ef það gerist, sem við stefnum svo sannarlega að, að menn líti heildstætt á landnýtingu þá er endurheimt votlendis að sjálfsögðu þar,“ segir hann.
Einnig séu möguleikar faldir í því að landeigendur geti haft atvinnu af því að vakta land sem búið sé að endurheimta.
„En örugglega þarf meira til til þess að fá nægilega marga inn í þetta. Menn þurfa hreinlega að hafa af því tekjur að koma þessu í þessa landnýtingu.
Vona að fleiri leggist á árarnar
Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, hyggst kynna endurheimtarverkefni á fimm ríkisjörðum í dag. Jarðirnar eru í Sogni og Gunnarholti á Suðurlandi, Búðum á Snæfellsnesi, Brimnesgerði á Austfjörðum og Melrakkanesi á Norðausturlandi.
„Við byrjum á ríkislöndunum og við erum komin á fulla ferð þar. Við ætlum að reyna að ná eins langt og við mögulega getum með það. Síðan vonumst við auðvitað til þess að fleiri leggist á árarnar með okkur og landeigendur komi í meiri mæli með okkur inn í þetta,“ segir Ágúst.
