Það styttist í þau tímamót að fimm ár verði liðin frá því að Afganistan féll í hendur talibana. Reglulega hafa borist fréttir af síversnandi aðstæðum Afgana, sér í lagi stúlkna og kvenna. En hvernig er staðan í Afganistan, nú þegar talibanar hafa verið við völd í tæp fimm ár í landinu? Fjallað var um stöðuna í Afganistan í Heimskviðum.
Fréttamyndir frá miðjum ágúst 2021 eru eflaust mörgum enn í fersku minni, enda fönguðu þær neyð og skelfingu fleiri þúsunda Afgana sem reyndu í örvæntingu sinni að komast burt frá landinu þegar ógnarstjórn talibana náði völdum á ný. Lýðræðið stóð á afar veikum stoðum og í raun féll það eins og spilaborg á einni nóttu 15. ágúst 2021. Forsetinn Asraf Ghani flúði land og talibanar mættu nær engri mótspyrnu og tóku landið yfir eins og hendi væri veifað.
Mikið öngþveiti og örvænting skapaðist á flugvellinum í Kabúl þegar þúsundir Afgana reyndu að komast úr landi. Fólkið vildi komast burt því það einfaldlega óttaðist um líf sitt og fjölskyldna sinna.
Var í felum í fimm mánuði áður en hún náði að flýja land
Afganska blaðakonan Somaia Walizadeh segir að hún hafi verið í felum í Kabúl í fimm mánuði eftir að talibanar komust til valda á ný. Hún gat ekki farið á markaðinn að versla því hún var elt af talibönum. Hún hafði starfað á Klit-útvarpsstöðinni og fleiri fjölmiðlum. Walizadeh hafði ástæðu til að óttast um líf sitt. Talibanar gerðu harða atlögu að fjölmiðlum og fjölmiðlafólki, sérstaklega konum sem voru handteknar og vikið úr störfum sínum.
Konur og stúlkur fengu fljótt að kynnast breyttum veruleika í Afganistan. Stúlkum frá sjötta bekk var bannað að mennta sig. Bannið átti fyrst að vera tímabundið en það er enn í gildi. Konur þurfa nú að klæðast burkum á almannafæri og vera í fylgd karlmanna þegar þær fara að heiman. Snyrtistofum hefur verið lokað og andlit kvenna eru hulin t.d. í gluggum verslana eða á kvengínum.
Samkvæmt Mannréttindastofnun Sameinuðu þjóðanna (OHCHR) hafa bækur eftir kvenhöfunda verið fjarlægðar úr bókabúðum og háskólabókasöfnum í sumum héruðum, óháð efni eða þjóðerni höfunda. Þá er kennsla í kynjafræði og mannréttindum með öllu óheimil í landinu.
Konur hafa auk þess almennt mun takmarkaðra aðgengi að almannarými, menntun, störfum og heilbrigðisþjónustu en karlmenn. Mannréttindi kvenna hafa verið takmörkuð svo mikið að stefna talibana er skilgreind sem aðskilnaðarstefna á grundvelli kyns.
Walizadeh segir að margar konur og stúlkur sem hún hafi rætt við í Afganistan séu búnar að missa alla von. „Þær trúa ekki á betri framtíð og finnst framtíðarhorfur vera mjög dökkar,“ segir Walizadeh.
Margt breyttist á 20 árum þó að lífið hafi ekki verið dans á rósum
Þótt lýðræðið hafi verið á veikum grunni þegar talibanar komust til valda 2021 þá hafði engu að síður ýmislegt áunnist í landinu frá því að talibanar voru hraktir frá völdum tuttugu árum áður. Í kjölfar árásanna á tvíburaturnana 11. september 2001 lýstu Bandaríkin yfir stríði gegn hryðjuverkum og fóru inn í Afganistan til að steypa talibönum af stóli og ná Osama bin Laden, stofnanda hryðjuverkasamtakanna Al Qaeda.
Atlantshafsbandalagið fylgdi fljótt á eftir og á árunum 2001–2021 voru tvær alþjóðlegar aðgerðir sem leiddar voru af NATO í landinu. Fjölmörg mannúðarsamtök og stofnanir voru í Afganistan á þessum tíma og markmiðið var að veita Afgönum aðstoð, þekkingu og hæfni til að endurreisa landið, byggja upp lýðræði og öryggi í landinu. En átök héldu áfram. Talibanar reyndust erfiður ljár í þúfu og hörð átök voru víða í landinu á þessum árum bæði milli talibana og hermanna Bandaríkjanna og NATO, og hryðjuverkahópar ollu miklu manntjóni með sjálfsmorðsárásum og ógn við almenna borgara.
Stórbreytt staða kvenna og stúlkna
Það breyttist þó margt til hins betra fyrir hinn almenna borgara. Stúlkur og konur fengu að mennta sig á ný eftir áralangt bann talibana, konur fóru að vinna úti í auknum mæli, þær gátu farið á snyrtistofur og setið í almenningsgörðum. Þær voru læknar, hjúkrunarkonur, þingkonur, dómarar, í lögreglunni, sérsveitum og í hernum. Þetta var vissulega misjafnt milli héraða, enda sum héruð íhaldssamari en önnur, líkt og Kandahar í suðut Afganistan, sem er höfuðvígi talibana. Í Herat, mikilli menningar- og menntaborg, gátu konur menntað sig og starfað og jafnvel vel stofnað og rekið samtök kvenna í fjölmiðlum, líkt og Walizadeh sem var í stjórn Samtaka fjölmiðlakvenna í Herat.
„Þessi tími veitti mörg góð tækifæri, sérstaklega fyrir konur. En við misstum allt. Við misstum réttindi okkar í Afganistan og líf okkar í landinu. Ég missti fjölskyldu mína, líf mitt og drauma í Afganistan,“ segir Walizadeh.
Konum var vikið úr nær öllum störfum. Mörg heimili voru borin uppi af útivinnandi konum sem gátu ekki lengur framfleytt fjölskyldum sínum. Walizadeh segir að konur sem hafi misst vinnuna geti ekki lengur framfleytt fjölskyldum sínum og því sé ástandið slæmt fyrir marga sem þurfi að leita á náðir alþjóðastofnana eftir aðstoð. Hún rekur sögu einstæðrar konu sem þarf að fara út á götur og betla til að geta séð fjölskyldu sinni farborða.
„Það eru margir í sams konar stöðu og þessi kona sem standa frammi fyrir fátækt. Þau þurfa að fá aðstoð mannúðarsamtaka. Þau þurfa aðstoð alþjóðlegrar mannúðaraðstoðar því talibanar hjálpa ekki fólki,“ segir Walizadeh.
Mikill samdráttur í mannúðaraðstoð
En það er af sem áður var. Fjölmargar alþjóðastofnanir og mannréttindasamtök sem áður voru með starfsemi í landinu eru það ekki lengur, bæði vegna skorts á fjárframlögum en einnig vegna þess að talibanar eru ekki viðurkennd stjórnvöld. Þá er öryggisástand þar einfaldlega ótryggt.
Bandaríkin hættu allri fjárhagsaðstoð við Afganistan í febrúar 2025. Samkvæmt Mannréttindastofnun Sameinuðu þjóðanna (OCHA) lögðu Bandaríkin til mestu fjárhagsaðstoðina til Afganistan árið 2024, eða um 736,6 milljónir dollara, sem var um 45% af því fjármagni sem óskað var eftir.
Mikið af þessu fjármagni fór í rekstur heilsugæslustöðva víða um landið og fjölmörgum heilsugæslustöðvum hefur nú verið lokað. Þetta hefur gífurlegar afleiðingar fyrir konur og möguleika þeirra til að sækja sér heilbrigðisþjónustu. Í landinu er ein hæsta tíðni ungbarnadauða í heiminum og þar deyja 521 barn í hverjum 100.000 fæðingum, samkvæmt skýrslu Aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna sem kynnt var á fundi Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna fyrr á þessu ári.
Í landi þar sem konum er svo gott sem bannað að umgangast aðra karlmenn en fjölskyldumeðlimi takmarkar það aðgengi að mannúðaraðstoð og réttindum líkt og heilbrigðisþjónustu.
Talibanar hafa bannað konum að starfa hjá mannréttindasamtökum og Sameinuðu þjóðunum og þá voru útskriftarpróf í læknisfræði haldin í nóvember án kvenna, og það er í annað sinn sem lokaprófin eru haldin og konum er bannað að þreyta þau, samkvæmt Mannréttindastofnun Sameinuðu þjóðanna. Skert aðgengi stúlkna að menntun hefur líka þau áhrif að barnahjónaböndum fjölgar og fæðingartíðni meðal unglingsstúlkna eykst.
Vannæring meðal ungbarna og mæðra er einnig útbreitt vandamál. Sameinuðu þjóðirnar áætla að 3,7 milljónir barna undir fimm ára aldri og 1,2 milljónir þungaðra kvenna og kvenna með barn á brjósti þjáist af vannæringu. Frá september fram í desember fengu 180.000 börn undir fimm ára aldri meðferð við vannæringu og yfir 710 þúsund mæður og börn fengu viðbótarfæðu vegna vannæringar. Á síðasta ári þurfti að loka 305 stöðum í landinu sem veita meðferð gegn vannæringu vegna skorts á fjármagni.
Miklum fjölda flóttamanna gert að snúa aftur til Afganistan
Um 5,5 milljónir afganskra flóttamanna hafa verið hraktar frá Pakistan, Íran og Tyrklandi og aftur til Afganistan síðan 2023. Marga þeirra skortir skráningar og persónuskilríki, húsnæði og atvinnu, svo þau eiga erfitt með að koma undir sig fótunum að nýju. Fátækt er mikil meðal fólksins. Aðeins 17% afganskra kvenna sem snéru til baka frá Pakistan og Íran eru með vinnu, þrátt fyrir að búa yfir þekkingu og hæfni sem nýttist þeim í starfi í þeim löndum, UN Women.
Átök á landamærunum milli Afgana og Pakistana hafa einnig haft áhrif á öryggi almennra borgara og samgöngur og verslun á landamærunum. Enn hefur ekki verið bundinn endir á þessar deilur sem hafa staðið með hléum síðan á síðasta ári. Það er því fjölþættur og mikill vandi sem stór hluti Afgana býr við og þörfin fyrir aðstoð er mikil.
SÞ áætlar að nær helmingur þjóðarinnar þurfi á mannúðaraðstoð að halda
Mannréttindstofnun Sameinuðu þjóðanna (OHCHR) áætlar að 21,9 milljónir Afgana, um það bil 45% þjóðarinnar, þurfi á mannúðaraðstoð að halda á þessu ári. Ástandið hefur versnað í landinu vegna niðurskurðar í fjárframlögum til mannúðaraðstoðar, fjölda flóttamanna sem þurftu að snúa aftur til landsins og vegna viðvarandi þurrka. Sameinuðu þjóðirnar mælast til þess að mataraðstoð og meðferð vegna vannæringar verði sett í forgang, auk nauðsynlegrar heilbrigðisþjónustu, og að aðgengi að vatni og húsaskjóli og öryggi verði aukið, sérstaklega fyrir konur og stúlkur.
Færði miklar fórnir
Walizadeh var ekki vært í Afganistan þegar talibanar komust til valda og hún flúði við fyrsta mögulega tækifæri. En hún þurfti að færa miklar fórnir til að komast í öryggi.
„Ég hóf líf mitt að nýju. Ég byrjaði í nýrri vinnu og nýju námi. Ég hafði ekki trú á bjartri framtíð í Afganistan af því að talibanar komust til valda. Ég flúði því frá Kabúl til Istanbúl. Ég fékk vegabréfsáritun sem nemi og lauk meistaragráðu í Istanbúl,“ segir Walizadeh.
Hún hélt áfram að starfa sem blaðamaður, í þetta sinn fyrir verkefnið Kite Runner sem leggur áherslu á þjálfun og skrif afganskra blaðamanna í útlegð. Walizadeh hefur sérhæft sig í umfjöllun um mannréttindi og kynjaða aðskilnaðarstefnu í Afganistan, og ekki er vanþörf á, því aðgengi Afgana að fjölmiðlum hefur verið takmarkað verulega.
Afganskar fjölmiðlakonur starfa í leyni
„Talibanar takmarka alla fjölmiðlun í Afganistan og ritskoða sérstaklega fréttir og efni úr raunveruleikanum. Þeir hafa handtekið blaðamenn sem vinna fyrir alþjóðlega fjölmiðla og fjölmiðla í útlegð, og beitt þá ofbeldi og pyndingum,“ segir Walizadeh.
Hún segir að talibanar banni fjölmiðla í útlegð en þrátt fyrir það séu heimildarmenn innan Afganistan sem séu tilbúnir að veita blaðamönnum erlendis aðstoð og deila með þeim upplýsingum. „En sumar fjölmiðlakonur eru enn virkar og vinna heima hjá sér í leyni,“ segir Walizadeh.
Frá Istanbúl lá leið Somaiu til Þýskalands og síðan áfram til Bretlands þar sem hún hóf nýlega störf sem framleiðandi á Volant International media, sem er vefmiðill og sjónvarpsstöð með áherslu á Íran og Afganistan. Hún segir að blaðamenn í útlegð geti verið rödd Afgana. Þeir geti fjallað um mannréttindi í Afganistan. Talibanar virði ekki mannréttindi og sér í lagi kvenréttindi. Margir eigi þess kost að fylgjast með Volant media, öðlist traust á umfjöllun þeirra og deili upplýsingum með þeim.
Hefur trú á krafti kvenna
Aðspurð um framtíðarhorfur í Afganistan segist Walizadeh því miður ekki hafa mikla von persónulega því hugmyndafræði talibana sé hættuleg og þeir vinni nú að því að byggja upp madrösur – trúarlega skóla þar sem eingöngu Kóraninn er kenndur utanbókar. Hugmyndafræðin sé ekki aðeins hættuleg Afgönum heldur öllum heiminum.
Walizadeh hefur engu að síður fulla trú á afgönskum konum og krafti þeirra. „Ég hef trú á krafti kvenna, þær gefast aldrei upp. Þær hafa haldið áfram að mótmæla þrátt fyrir mikla erfiðleika. Ég held að þær muni halda áfram að berjast. Þær geta breytt ástandinu,“ segir Walizadeh að lokum.
Þjóðin er ekki talibanar
Það er óhjákvæmilegt að spyrja sig hversu lengi vont ástand í Afganistan geti versnað. Líklega er nokkuð í að Afganir líti betri daga og þrátt fyrir að talibanar séu við völd núna þá er þjóðin ekki talibanar. Það má ekki gleymast. Það gefur smá vonarglætu að sjá niðurstöður skoðanakönnunar UN Woman sem byggir á spurningum sem lagðar voru fyrir um 2200 konur og karla í öllum héruðum landsins á síðasta ári. Kannað var viðhorf svarenda til heilsugæslu, öryggis, félagslegrar samheldni, félagshátta og framtíðarvona.
Í niðurstöðunum kom meðal annars fram að 92% svarenda, konur jafnt sem karlar, svöruðu því að það væri mikilvægt fyrir stúlkur að eiga kost á menntun umfram 6. bekk. Þrátt fyrir að fjöldi þátttakenda hafi verið örlítill hluti þjóðarinnar þá gefur þetta engu að síður vísbendingar um að hinn almenni borgari styðji sannarlega menntun stúlkna.
