Júlíus Valsson skrifar:

Fimmtudaginn 9. júlí greiddu 314 þingmenn Evrópuþingsins atkvæði með því að hafna afstöðu ráðherraráðsins til reglugerðar sem myndi framlengja undanþágu er heimilar sjálfvirka skimun einkasamskipta almennings í ESB. Barátta gegn kynferðislegu ofbeldi á börnum er eitt brýnasta verkefni löggæslu og samfélags. Það markmið réttlætir þó ekki að einkasamskipti milljóna saklausra borgara séu sjálfkrafa skoðuð án nokkurs gruns um misferli þeirra. Þar liggur kjarni deilunnar um svonefnt „Chat Control“ í Evrópusambandinu. Undir merkjum barnaverndar hefur ESB opnað fyrir vinnslu og skimun á tölvupósti, skilaboðum, myndum og öðrum gögnum sem almenningur telur til einkamála. ESB viðurkennir sjálft í lagatextanum að þessi starfsemi feli í sér skerðingu á friðhelgi einkalífs og vernd persónuupplýsinga allra notenda.

Tillaga um að hafna afstöðu ráðherraráðsins fékk 314 atkvæði, 276 greiddu atkvæði gegn höfnun og 17 sátu hjá. Meirihluti þeirra sem tók afstöðu vildi því hafna afstöðu ráðherraráðsins. Samkvæmt reglum um aðra umræðu þurfti hins vegar hreinan meirihluta allra þingmanna, 360 atkvæði, til að hafna henni og tillagan féll því. Þetta skýrir þá mótsagnakenndu niðurstöðu að meirihluti þeirra sem tóku afstöðu hafi viljað hafna texta ráðsins, en hann hafi engu að síður ekki verið felldur.

Chat Control 1.0 - Hvað samþykkti Evrópuþingið?

Þingið samþykkti þó breytingar sem eiga að undanskilja samskipti sem njóta enda-í-enda-dulkóðunar. Reglugerðin varð því ekki endanlega samþykkt þennan dag. Breytti textinn fer aftur til ráðherraráðsins, sem hefur þrjá mánuði til að samþykkja breytingarnar. Verði þeim hafnað tekur við sáttameðferð milli stofnana ESB. Málsmeðferðin breytir engu um þá óþægilegu staðreynd að í fyrri atkvæðagreiðslunni vildu fleiri kjörnir þingmenn hafna afstöðu ráðherraráðsins en samþykkja hana. Eftir að breytingarnar höfðu verið samþykktar fékk tillaga um að hafna hinni breyttu afstöðu þingsins hins vegar 276 atkvæði, en 286 greiddu atkvæði gegn höfnun og 30 sátu hjá.

Reglugerðin sem verið er að framlengja, og nefnd hefur verið „Chat Control 1.0“, myndi ekki leggja almenna skimunarskyldu á fyrirtæki. Hún myndi hins vegar heimila þeim að nota sjálfvirka tækni til að leita að efni sem tengist kynferðislegu ofbeldi gegn börnum. Reglugerðin myndi heimila netþjónustum á borð við Gmail, Instagram og Discord að skima skilaboð notenda sinna sjálfkrafa. Engin skylda myndi hvíla á fyrirtækjunum, en undanþágan frá trúnaðarvernd fjarskipta stæði þeim öllum opin. Um leið yrði vikið frá ákvæðum ePrivacy-reglnanna sem eiga að tryggja trúnað rafrænna samskipta. Kerfið næði einnig til umferðargagna og gæti leitt til þess að upplýsingar yrðu afhentar lögreglu eða öðrum stofnunum.

Hvaða fordæmi er verið að skapa?

Vandinn er ekki aðeins hvaða efni er leitað að í dag, heldur hvaða fordæmi er skapað. Þegar stjórnvöld hafa viðurkennt sjálfvirka skimun einkasamskipta án gruns verður auðveldara að víkka tilganginn síðar. Tækni sem í upphafi er kynnt sem afmörkuð barnaverndaraðgerð getur orðið hluti af almennu eftirlitskerfi.

Persónuverndarstofnanir ESB hafa sjálfar varað við þessari þróun. Evrópska persónuverndarráðið og Evrópski persónuverndarfulltrúinn töldu að varanlega tillagan, „Chat Control 2.0“, gæti orðið grundvöllur almennrar og ómarkvissar skimunar á nær öllum rafrænum samskiptum notenda í ESB og EES. Þau bentu einnig á hættuna á villum, einkum þegar gervigreind er notuð til að leita að áður óþekktu efni eða meta hvort samtal beri merki um tælingu barns. Röng viðvörun getur orðið til þess að löglegt og saklaust efni sé sent til mannlegrar yfirferðar eða lögreglu.

Hver verður árangurinn?

Enn alvarlegra er að framkvæmdastjórn ESB hefur ekki getað sýnt fram á árangur kerfisins með fullnægjandi hætti. Í framkvæmdaskýrslu frá 2025 kemur fram að upplýsingar fyrirtækja og aðildarríkja séu ófullkomnar, ósamræmanlegar og stundum ekki afhentar. Framkvæmdastjórnin getur því ekki lagt fram traust heildarmat á rangri flokkun, rannsóknum, sakfellingum eða fjölda barna sem kerfið hefur raunverulega hjálpað. Samt hafa fyrirtæki unnið úr milljónum mynda og jafnvel milljörðum efnisatriða.

Ætla Íslendingar auka persónunjósnir Ríkisins hér á landi skv. reglum ESB?

...og verður reglugerðin gullhúðuð?

Málið varðar Ísland beint. Reglugerð ESB 2021/1232 hefur þegar verið tekin upp í ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 310/2025, þótt gildistaka bíði enn þess að stjórnskipulegum skilyrðum samkvæmt 103. gr. EES-samningsins verði fullnægt. Ný reglugerð yrði ekki sjálfkrafa að íslenskum lögum samkvæmt EES, en ákvörðunin sýnir hversu langt armar slíkrar löggjafar ná.

Hvað þýddi aðild Íslands að ESB?

Með fullri aðild að ESB yrði Ísland bundið af reglugerðum sambandsins þegar þær hafa verið samþykktar, þótt áhrif fámennrar þjóðar á niðurstöðuna yrðu takmörkuð. Ísland þarf öflugar aðgerðir gegn barnaníði og markvissar rannsóknarheimildir undir eftirliti dómstóla. Venjulegt fólk á þó ekki að þurfa að sæta sjálfvirkri skoðun einkasamskipta sinna til að sanna sakleysi sitt.

Þróun „Chat Control“ sýnir hversu langt ESB er reiðubúið að ganga í persónueftirliti. Það er enn ein ástæða þess að Ísland á að halda eigin löggjafarvaldi og standa utan Evrópusambandsins.

Heimildaskrá:

1. European Parliament. (2026). Combating child sexual abuse online: Support for more limited ePrivacy derogation. Fréttatilkynning, 9. júlí 2026. (europarl.europa.eu)
2. European Union. (2021). Regulation (EU) 2021/1232 on a temporary derogation from certain provisions of Directive 2002/58/EC. Official Journal of the European Union, L 274, 41–51. (EUR-Lex)
3. European Data Protection Board & European Data Protection Supervisor. (2022). Joint Opinion 04/2022 on the Proposal for a Regulation laying down rules to prevent and combat child sexual abuse.
4. European Commission. (2025). Report on the implementation of Regulation (EU) 2021/1232. COM(2025) 740 final. (EUR-Lex)
5. EEA Joint Committee. (2025). Decision No 310/2025 amending Annex XI to the EEA Agreement; European Free Trade Association, EEA-Lex factsheet 32021R1232. (European Free Trade Association (EFTA))