Jana Eir Víglundsdóttir, hagfræðingur BSRB, segir gjaldskrárhækkanir í fjárlagafrumvarpinu jafnframt auka útgjöld heimilanna og geta haft áhrif á verðbólgu og verðbólguvæntingar.
„Það eru auðvitað gjaldskrárhækkanir þarna inni í fjárlagafrumvarpinu,“ segir hún.
Jana segir að í stað þess að leggja aukin gjöld á almenning geti stjórnvöld aflað tekna með því að skattleggja þá sem hafi meira svigrúm, til dæmis með hækkun fjármagnstekjuskatts.
Vaxtabætur felldar niður
Í fjárlagafrumvarpinu kemur fram að vaxtabætur falli niður frá og með næsta ári sem hluti af aðhaldsaðgerðum. Útgjöld ríkissjóðs lækki við það um 800 milljónir króna.
Vaxtabætur eru tekju- og eignatengdar og ráðast einnig af vaxtagjöldum og skuldum vegna eigin húsnæðis. Samkvæmt núgildandi reglum geta þær numið allt að 420 þúsund krónum hjá einstæðum, 525 þúsund krónum hjá einstæðu foreldri og 630 þúsund krónum hjá hjónum eða sambúðarfólki.
Stjórnvöld hafa boðað önnur úrræði
Stjórnvöld sögðu þegar afnámið var boðað að ný og markvissari úrræði hefðu tekið við. Í greinargerð með frumvarpinu, þar sem lagt var til að vaxtabæturnar yrðu afnumdar, var sérstaklega vísað til þriggja úrræða: hlutdeildarlána, skattfrjálsrar nýtingar séreignarsparnaðar vegna húsnæðis og húsnæðisbóta til tekjulágra leigjenda.
Hlutdeildarlánakerfið var síðan fest í sessi og skilyrði þess rýmkuð. Lánunum er nú úthlutað mánaðarlega og geta þau numið 30 prósentum af kaupverði og allt að 35 prósentum hjá tekjulægri umsækjendum. Lánsfjárheimildin var hækkuð úr fjórum í 5,5 milljarða króna. HMS segir 240 umsóknir hafa verið samþykktar á fyrstu átta mánuðum ársins, samtals að fjárhæð 3,5 milljarðar króna.
Alþingi samþykkti einnig í júní að gera almenna séreignarleið varanlega. Samkvæmt lögunum getur fólk sem greiðir í séreignarsparnað látið allt að 500 þúsund krónur á ári renna skattfrjálst inn á höfuðstól íbúðarláns. Heimildin gildir í samtals 120 mánuði, að teknu tilliti til fyrri nýtingar. Lögin taka gildi í október en geta gilt afturvirkt frá áramótum.
Stofnframlög ríkisins til almennra leiguíbúða hafa jafnframt verið hækkuð úr 18 í allt að 23 prósent af kostnaði. Samanlagt framlag ríkis og sveitarfélaga getur því orðið 35 prósent. Viðbótarframlag vegna íbúða sveitarfélaga og húsnæðis fyrir námsmenn og öryrkja var hækkað úr fjórum í fimm prósent og nær nú einnig til atvinnuhúsnæðis sem breytt er í íbúðir. Breytingarnar voru samþykktar í júní.
Tveir húsnæðispakkar
Úrræðin eru hluti af víðtækari aðgerðum stjórnvalda. Í fyrsta húsnæðispakkanum var einnig boðuð uppbygging fjögur þúsund íbúða í Úlfarsárdal, einföldun byggingarreglugerðar, stafrænar byggingarleyfisumsóknir og breytingar á byggingareftirliti.
Þá var boðað að draga úr skattaafslætti vegna leigutekna og skattfrelsi söluhagnaðar þeirra sem eiga margar íbúðir, heimila fasteignagjaldsálag á auðar byggingarlóðir, takmarka skammtímaleigu, skrá leigusamninga og draga úr vægi verðtryggðra lána. Einnig var boðað að sameina HMS og Skipulagsstofnun og selja hluta lánasafns Húsnæðissjóðs til að greiða niður skuldir ríkisins.
Í öðrum húsnæðispakkanum var boðuð uppbygging 1.200 til 1.400 íbúða á ríkislóðum og í fyrrverandi húsnæði ríkisins í Reykjavík. Gert er ráð fyrir að 20 til 30 prósent þeirra verði almennar íbúðir eða annað hagkvæmt húsnæði.
Þar var einnig boðað að styrkja stöðu leigjenda, endurskoða tryggingafé og húsnæðisbætur, efla kærunefnd húsamála og veita ókeypis lögfræðiaðstoð við leigjendur. Að auki á að skoða nýtt húsnæðislánakerfi, bæta húsnæðisúrræði fyrir fatlað fólk, móta landsstefnu um heimilisleysi og styðja húsnæðisuppbyggingu á landsbyggðinni.
Úrræðin ná þó ekki öll til sama hóps og vaxtabæturnar. Hlutdeildarlán eru einkum fyrir fyrstu kaupendur, húsnæðisbætur og almennar íbúðir fyrir leigjendur og séreignarleiðin nýtist aðeins þeim sem greiða í séreignarsparnað og hafa ekki fullnýtt tíu ára heimildina. Hóparnir geta því skarast en ekkert þessara úrræða er bein tekju- og eignatengd greiðsla til núverandi íbúðareigenda í stað vaxtabótanna.
Jana segir BSRB árum saman hafa gagnrýnt að húsnæðisstuðningur við almenning hafi ekki verið endurskoðaður með fullnægjandi hætti samhliða afnámi vaxtabótanna. Samtökin vilji meðal annars sjá meiri stuðning við almenna íbúðakerfið og aukna uppbyggingu óhagnaðardrifins húsnæðis.
Viðmið barnabóta standa óbreytt
Fjárheimild til barnabóta verður áfram 21 milljarður króna. Það er sama fjárhæð og í gildandi fjárlögum en 1,5 milljörðum meira en áætlað er að greiða í ár. Heildarútgjöldin eru því ekki skorin niður frá áætlaðri útkomu ársins.
Hins vegar stendur til að framlengja óbreyttar útreikningsreglur og viðmiðunarfjárhæðir barnabóta um eitt ár. Ef verðbólga verður 3,6 prósent eins og frumvarpið gerir ráð fyrir rýrna fjárhæðirnar að raunvirði. Hækki tekjur á sama tíma geta tekjutengdar skerðingar einnig orðið meiri.
Fjárheimild til húsnæðisbóta verður 11,1 milljarður króna, óbreytt frá gildandi fjárlögum. Hún er þó 700 milljónum krónum lægri en áætluð útgjöld þessa árs. Ekki kemur fram í fjárlagagögnunum hvað skýri muninn. Gögnin ein og sér sýna ekki að greiðslur til hvers heimilis verði lækkaðar.
Ríkisstjórnin segir hallalaus fjárlög styðja við lækkun verðbólgu og vaxta. Aðspurð hvort sá ávinningur bæti upp skerðingarnar svarar Jana:
„Ég sé það ekki svoleiðis. Mér finnst það svolítil skammtímahugsun.“
Hún segir að það sem kallað sé sparnaður í frumvarpinu felist að stórum hluta í því að draga úr fjárfestingu, sem sé ekki gott til lengri tíma með tilliti til verðmætasköpunar. Þá kunni hluti fjárfestingarinnar að vera færður yfir í félög sem komi ekki fram í fjárlagafrumvarpinu, fremur en að fjárfestingin sé í raun minnkuð. Því þurfi að skoða aðhaldið og áhrif þess með heildstæðari hætti.
