„Ríkisstjórnin er í miklu veikari stöðu að hausti en hún var að vori. Þetta liggur alveg fyrir. Ríkisstjórnin hafði mjög sterka stöðu eftir að hún hóf sitt skeið og hefur bara haft mjög sterka stöðu og mikinn stuðning. Flokkarnir hafa mælst með ágætis fylgi,“ segir Eiríkur Bergmann, prófessor í stjórnmálafræði.
Hann segir að staða stjórnarinnar hafi breyst verulega á síðustu mánuðum.
„Sumarið hefur orðið henni mjög erfitt. Þessi viðsnúningur, að snúa hagkerfinu af braut hárrar verðbólgu og vaxta, hefur ekki tekist. Það var helsta erindi stjórnarinnar að bæta kjör almennings og ná tökum á verðbólgunni og efnahagsmálunum í landinu.“
Ekki náð að uppfylla meginerindi stjórnarinnar
Verðbólga mælist nú 5,6 prósent en var 4,8 prósent þegar ríkisstjórnin tók við í desember 2024.
Meginvextir Seðlabankans eru átta prósent. Þeir voru 8,5 prósent við stjórnarmyndun og lækkuðu niður í 7,25 prósent á síðasta ári. Þeir hafa hins vegar verið hækkaðir þrívegis á þessu ári.
„Það hefur hreint ekki tekist og eiginlega bara snúist í andhverfu sína. Almenningur hefur ekki trú á efnahagsstefnu stjórnarinnar,“ segir Eiríkur.
Könnun Gallup fyrir Viðskiptablaðið styður að mikil óánægja ríki með árangurinn í baráttunni við verðbólgu og vexti.
Af þeim sem tóku afstöðu töldu 85 prósent ríkisstjórnina hafa staðið sig illa í baráttunni við verðbólgu. Þá töldu 87 prósent hana hafa staðið sig illa í vaxtamálum og við að stuðla að lægri vöxtum.
Seðlabankinn spáir þó að kaupmáttur ráðstöfunartekna heimila aukist um 1,6 prósent á árinu.
Opinberar hækkanir hluti vandans
Þróun verðbólgu og vaxta ræðst ekki eingöngu af ákvörðunum ríkisstjórnarinnar. Seðlabankinn ákveður vexti sjálfstætt og ytri áföll hafa einnig áhrif á verðlag.
Seðlabankinn hefur þó ítrekað bent á þátt stjórnvalda og annarra opinberra aðila. Í yfirlýsingu peningastefnunefndar í ágúst sagði að aukning mældrar verðbólgu hefði „fyrst og fremst litast af hækkun opinberra gjalda og áhrifum stríðsátaka í Mið-Austurlöndum“.
Nefndarmenn bentu einnig á að opinber gjöld og gjaldskrár hefðu oft hækkað töluvert umfram 2,5 prósenta verðbólgumarkmiðið. Seðlabankastjóri hefur varað við sjálfvirkum hækkunum opinberra gjalda í takt við verðlag og sagt slíka sjálfvirkni geta viðhaldið verðbólgu.
Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir að tiltekin krónutölugjöld ríkisins hækki um 5,2 prósent. Í frumvarpinu sjálfu segir að hækkunin sé í samræmi við þá spá Seðlabankans um verðbólgu í árslok 2026 sem lögð er til grundvallar frumvarpinu.
Þar er því miðað við spá um verðbólgu en ekki 2,5 prósenta verðbólgumarkmiðið. Nýjasta spá Seðlabankans, sem birt var í ágúst, gerir raunar ráð fyrir 5,7 prósenta meðalverðbólgu á síðasta fjórðungi ársins.
Hækkunin nær meðal annars til áfengis-, tóbaks- og nikótíngjalda, kolefnisgjalds, gistináttaskatts, innviðagjalds, bifreiðagjalds, útvarpsgjalds og gjalds í Framkvæmdasjóð aldraðra. Hún á að skila ríkissjóði 6,5 milljörðum króna. Kílómetragjaldið hækkar enn meira, eða um 15,9 prósent.
Stjórnvöld hafa mótmælt því að hækkun ársverðbólgu fram til þessa sé fyrst og fremst drifin af opinberum gjöldum. Fjármálaráðuneytið segir mælikvarða sem undanskilja skatta og opinbera þjónustu nú nánast sýna sömu verðbólgu og almenna vísitalan. Flugfargjöld skýri nærri helming aukningar verðbólgu frá síðustu áramótum.
Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra viðurkenndi í ágúst að opinberar hækkanir hefðu getað verið minni.
„Hefðu þessar hækkanir getað verið minni? Eflaust hafa þær áhrif á verðbólguna,“ sagði Kristrún í samtali við fréttastofu.
„Þetta er reiðarslag“
Ofan á erfiðleikana í efnahagsmálum kom ósigur ríkisstjórnarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslunni um framhald viðræðna við Evrópusambandið.
Alls sögðu 52,8 prósent nei en 47,2 prósent já. Kjörsókn var 82,6 prósent.
Eiríkur segir forystumenn ríkisstjórnarinnar hafa reynt að gera niðurstöðuna að afmarkaðri afstöðu til spurningarinnar sem lögð var fyrir þjóðina. Pólitísk þýðing hennar sé mun meiri.
„Það er ekkert hægt að orða þetta öðruvísi en að þetta sé reiðarslag. Forystumenn ríkisstjórnarinnar hafa reynt að segja að þetta hafi bara verið spurning sem var kastað fram, en það er ekki svo. Ríkisstjórnin fór fram á umboð til að taka upp umræður á ný og þjóðin gerði hana afturreka með það. Þetta er meiriháttar áfall.“
Stjórnin var sjálf ekki samstíga í málinu. Í viðtali við Vísi 28. ágúst sagðist Inga Sæland hafa kosið já. Hún sagði jafnframt að í það minnsta þrír þingmenn Flokks fólksins hygðust greiða atkvæði gegn tillögunni.
Eiríkur segir niðurstöðuna bætast við erfiða stöðu stjórnarinnar í efnahagsmálum.
„Þetta kemur beint ofan í erfiðleikana í efnahagsstjórninni og hefur búið til kvörn sem mylur undan stuðningnum við stjórnina.“
Gagnrýni úr ólíkum áttum
Fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar fyrir árið 2027 hefur sætt gagnrýni frá stjórnarandstöðu, verkalýðshreyfingu, atvinnurekendum, ferðaþjónustu og fjármálafyrirtækjum.
Samkvæmt frumvarpinu verður afkoma ríkissjóðs jákvæð um fimm milljarða króna, eða sem nemur 0,1 prósenti af landsframleiðslu. Aðhaldsaðgerðir nema 44,2 milljörðum króna en ný verkefni og útgjöld 28,8 milljörðum. Tekjubreytingar eiga samtals að skila 34,1 milljarði króna.
Á skuldabréfamarkaði hækkaði skammtímaverðbólguálag um rúmlega 0,1 prósentustig eftir að frumvarpið var kynnt. Jón Bjarki Bentsson, aðalhagfræðingur Íslandsbanka, sagði hreyfinguna skýrustu viðbrögð markaðarins við frumvarpinu.
Hann sagði gjaldahækkanirnar koma beint inn í verðbólgumælinguna í janúar og hafa áhrif til hækkunar á verðbólgu til skemmri tíma. Aðhald fjárlaganna geti þó dregið úr henni síðar.
Vilhjálmur Birgisson, formaður Starfsgreinasambandsins, segir frumvarpið „sleggju beint í höfuðið á almenningi og fyrirtækjum“. Hann gagnrýnir meðal annars hækkun opinberra gjalda og kílómetragjalds, breytingar á persónuafslætti og óbreytt heildarframlag til barnabóta.
Aðrir forystumenn verkalýðshreyfingarinnar hafa einnig gagnrýnt skiptingu byrðanna. Finnbjörn A. Hermannsson, forseti ASÍ, hefur tekið undir að jákvætt sé að stefna að hallalausum fjárlögum en segir kostnaðinn lenda á röngum hópum. Í samtali við RÚV sagði Halla Gunnarsdóttir, formaður VR, að hún sæi engar aðgerðir í frumvarpinu sem liðkuðu fyrir því að kjarasamningar héldu. Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar, sagði frumvarpið koma illa út fyrir láglaunafólk, sérstaklega barnafjölskyldur.
Bjarni Benediktsson, framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins og fyrrverandi fjármálaráðherra, segir boðaðar skattahækkanir senda slæm skilaboð inn í kjaraviðræður og draga úr getu fyrirtækja til fjárfestinga og verðmætasköpunar.
Jóhannes Þór Skúlason, framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar, segir frumvarpið reiðarslag fyrir greinina. Hann telur níu milljarða króna vera sótta til ferðaþjónustunnar og fjárhæðina nálgast tíu til ellefu milljarða þegar hækkun kílómetragjaldsins er talin með.
Bankaskatturinn á að hækka um 75 prósent og skila ríkissjóði sex milljörðum króna til viðbótar. Samtök fyrirtækja í fjármálaþjónustu hafa sagt áformin valda sárum vonbrigðum og telja sértæka skatta á fjármálafyrirtæki geta aukið vaxtamun.
Formenn stjórnarandstöðuflokkanna hafa einnig gagnrýnt skatta- og gjaldahækkanir og efast um að forsendur frumvarpsins haldi.
Gagnrýnin kemur þannig úr mörgum áttum en forsendur hennar eru ólíkar. Verkalýðsfélög beina sjónum að áhrifunum á launafólk og kjarasamninga en atvinnurekendur og einstakar atvinnugreinar gagnrýna auknar álögur á fyrirtæki.
Ríkisstjórnin segir á móti að hallalaus fjárlög dragi úr lánsfjárþörf ríkisins, minnki eftirspurn og skapi skilyrði fyrir lægri verðbólgu og vexti. Ekki sé hægt að stöðva langvarandi hallarekstur án erfiðra ákvarðana.
Katrín Ólafsdóttir, dósent í hagfræði við Háskólann í Reykjavík, hefur jafnframt sagt frumvarpið í heild hvorki ýta undir né draga úr verðbólgu, þótt hækkanir opinberra gjalda hafi komið henni á óvart.
Þúsundir krefjast stjórnarslita
Pólitískur þrýstingur á stjórnina birtist einnig utan Alþingis.
Tæplega 6.900 manns höfðu um hádegi 9. september skrifað undir áskorun þar sem þess er krafist að Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir segi af sér, Viðreisn slíti ríkisstjórnarsamstarfinu og boðað verði til kosninga.
Hanna Katrín Friðriksson, þingflokksformaður Viðreisnar, hefur vísað áskoruninni á bug. Hún segir undirritaða vera minnihluta þjóðarinnar og hefur kallað söfnunina vandræðalega tilraun til að veikja Þorgerði Katrínu.
Þá hefur verið boðað til mótmæla undir yfirskriftinni „Fellum þessa ríkisstjórn“ á Austurvelli 10. október. Samanlagt höfðu nærri fjögur þúsund manns lýst áhuga á viðburðinum eða boðað komu þegar síðast var kannað. Þar af höfðu 376 boðað komu.
Á myndum sem birtar hafa verið á viðburðarsíðunni má meðal annars sjá skilti þar sem kílómetragjaldinu er mótmælt.
Hugmyndin um að færa skattheimtu af eldsneyti yfir á ekna kílómetra er þó eldri en núverandi ríkisstjórn. Í fjármálaáætlun fyrri ríkisstjórnar fyrir árin 2025 til 2029, sem kynnt var vorið 2024, var stefnt að því að heildartekjur ríkisins af ökutækjum og eldsneyti næðu 1,7 prósentum af landsframleiðslu árið 2027. Viðmiðið byggði á meðalhlutfalli teknanna á árunum 2010 til 2017.
Núverandi ríkisstjórn hefur haldið þessu markmiði. Í fjárlagafrumvarpinu eru tekjur af ökutækjum og eldsneyti áætlaðar 89 milljarðar króna á næsta ári, eða 1,6 prósent af landsframleiðslu. Hækkun kílómetragjaldsins um 15,9 prósent er liður í að færa heildartekjurnar nær 1,7 prósenta markmiðinu. Markmiðið tekur til allra tekna af ökutækjum og eldsneyti, ekki kílómetragjaldsins eins og sér.
Samfylkingin heldur velli
Þrátt fyrir áföllin er staða stjórnarflokkanna ekki öll á einn veg.
Í ágústkönnun Gallup mældist Samfylkingin með 29,6 prósenta fylgi og var áfram stærsti flokkur landsins. Sjálfstæðisflokkurinn mældist með 26,8 prósent, Miðflokkurinn 15,6, Viðreisn 9,7, Framsóknarflokkurinn 5,5, Flokkur fólksins 4,8, Vinstri græn 3,6, Sósíalistaflokkurinn 2,4 og Píratar 1,9 prósent.
Samfylkingin mælist tæpum níu prósentustigum yfir kjörfylgi sínu frá 2024. Viðreisn og Flokkur fólksins hafa hins vegar tapað verulegu fylgi. Samanlagt fylgi stjórnarflokkanna mældist 44,1 prósent, samanborið við rúm 50 prósent í kosningunum.
Könnunin var gerð dagana 4. til 31. ágúst og fór því að langmestu leyti fram áður en niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar lá fyrir.
Stjórnarflokkarnir hafa nú 35 þingmenn. Guðmundur Ingi Kristinsson, sem sagði sig úr Flokki fólksins í apríl, hefur hins vegar lýst yfir áframhaldandi stuðningi við ríkisstjórnina. Hún hefur því 36 atkvæði á Alþingi haldist stuðningur hans óbreyttur.
Eiríkur segir mótvindinn hafa aukist og erfiðleikana vera meiri. Hann sjái þó engin merki um yfirvofandi stjórnarslit.
„Hvort hún falli sé ég ekkert enn þá sem bendir til þess að þetta muni leiða til þess. Erfiðleikarnir eru meiri og mótvindurinn sterkari. En ég hef ekki séð neitt sem bendir til þess að það sé að bresta á flótti innan raða stjórnarinnar.“
