Suður sem heyrist þegar hreyflar dróna fara af stað þekkja orðið flestir. Þetta litla flygildi sem á um áratug hefur orðið gríðarvinsælt meðal ljósmyndara, áhrifavalda og dellukalla. Drónar eru jafnvel orðnir vinsælar fermingargjafir enda hægt að fá vandað tæki sem flýgur um fyrir hundrað þúsund kall.
En dróni getur líka verið allt annars eðlis.
Í Úkraínu er hann vopn. Í upphafi voru það hugvitsamir Úkraínumenn sem fundu upp á því að festa handsprengjur við dótadróna með heimagerðum millistykkjum, fljúga þeim í átt að rússneskum hersveitum og varpa sprengjunni á þær úr lítilli hæð.
Ódýr og einföld lausn. Ódýr og einföld lausn sem aðrir veittu athygli.
Á nokkrum misserum er dróninn orðinn eitt aðalvopnið í Úkraínu, beggja vegna víglínunnar, en líka í Íran og meira að segja í borgarastyrjöldinni í Súdan. Heimagerðar lausnir með dótadróna hafa vikið fyrir örri þróun alls konar dróna sem kosta bara brot af því sem hefðbundin flugskeyti kosta.
Og þetta hentuga vopn dúkkar upp víðar.
Sprengjan sem enginn tók eftir
Þann 5. ágúst varð atvik sem er gott dæmi um þetta. Klukkan hálftvö eftir miðnætti sá rútubílstjóri eitthvað skrítið út undan sér á flugvellinum í Leipzig í Þýskalandi. Það reyndist dróni og þegar betur var að gáð sýndu upptökur úr öryggismyndavélum að dróninn hafði flogið inn á flugvallarsvæðið fjórum tímum fyrr, klukkan hálfátta um kvöldið, án þess að nokkur veitti því eftirtekt.
Flugvöllurinn í Leipzig er stór og miðja fraktflutninga í þessum hluta Evrópu, miðstöð herflutninga til Úkraínu og heimastöð úkraínskra risafraktflugvéla sem skiljanlega geta ekki flogið frá heimalandinu sem stendur.
Og þessar úkraínsku vélar voru skotmarkið.
Upptökur sýna drónann fljúga að einni vélinni, skella á vængnum og falla til jarðar, þar sem rútubílstjórinn kom auga á hann.
Nú, viku síðar, liggur fyrir að þetta var enginn dótadróni heldur sérsmíðaður og þróaður dróni, búinn sprengju sem greinilega átti að granda vélinni – nema sprengjan virðist hafa dottið af og kveikjan ekki virkað.
Þýskir fjölmiðlar hafa eftir heimildum innan lögreglu og leyniþjónustu að dróninn hafi verið þannig úr garði gerður að hann gæti hafa flogið langar leiðir. Hann var búinn myndavél svo hægt væri að stýra honum og með 5G-farsímasendi, sem þýðir að honum var stýrt í gegnum farsímanetið. Sá sem stjórnaði hefði því getað verið hvar sem er í heiminum.
Og hver var þarna að verki?
Böndin berast að Rússlandi
Búnaðurinn var það þróaður og sprengiefnið það vandfundið að áhugamaður hefði ekki getað gert þetta. Ummerkin benda jafnframt til þess að þetta tengist fleiri tilræðum í Evrópu, meðal annars þegar reynt var að koma sprengjum um borð í fraktvélar víða í álfunni.
Þýskir fjölmiðlar segja að grunur leiki á að þar hafi Rússar verið að verki en hafi notfært sér svokallaða einnota málaliða, fólk sem kemur kannski úr glæpaheiminum eða er einfaldlega ráðið í smáverk í gegnum samfélagsmiðla.
Því fer fjarri að þetta sé eina skrítna og í raun stórhættulega drónamálið sem komið hefur upp í Evrópu undanfarin misseri.
Skemmst er að minnast atvikanna í Danmörku fyrir réttu ári, þegar óþekktir drónar á flugi urðu til þess að stöðva varð alla flugumferð á flugvöllum. Sambærileg atvik urðu líka í Noregi og síðar var staðfest að drónar hefðu sést við herstöðvar.
Sams konar atvik hafa ítrekað orðið í Þýskalandi og Belgíu. Herdrónar hafa svo ítrekað ratað yfir landamæri Eystrasaltsríkjanna og Póllands – ekki síst úkraínskir, hugsanlega eftir að Rússar beittu truflunum til að rugla þá og senda í villuför.
Hver var að verki og hver var tilgangurinn?
Fyrir því er engin vissa, en sem fyrr berast böndin að Rússum.
Alexander Dobrindt, innanríkisráðherra Þýskalands, gerði enga tilraun til að tala ógnina niður þegar hann ræddi við fjölmiðla daginn eftir atvikið í Leipzig.
Hann sagði ekki hægt að útiloka að svona árásir yrðu gerðar aftur í framtíðinni, hvort sem væri um að ræða fjölþáttaaðgerðir eða fjölþáttaárásir. Slíkar ógnir steðjuðu ekki aðeins að flugvöllum heldur einnig að stöðum þar sem fólk safnaðist saman og jafnvel iðnaðarsvæðum. Þetta gæti gerst víða og Þjóðverjar yrðu að vera undir það búnir.
Ráðaleysið
Drónar sem seldir eru í verslunum senda frá sér merki svo hægt sé að rekja þá og þeir geta ekki flogið inn á bannsvæði. En sérsmíðaðir drónar, hugsanlegir herdrónar, gera þetta ekki, né eru þeir endilega búnir ljósum til að sjást.
Þjóðverjar hafa tilkynnt að ný drónasérsveit ríkislögreglunnar, Bundespolizei, verði stækkuð. Í henni verði 300 manns með bækistöðvar á átta stöðum í landinu.
En spurningunni um hvað sérsveitin getur gert þegar óþekktur dróni birtist óvænt og er kominn á áfangastað á nokkrum mínútum er ekki svarað.
Óþekktir drónar hafa líka sést á Íslandi
Drónaatvik hafa líka orðið á flugvöllum á Íslandi.
Þann 18. september í fyrra var tilkynnt um dróna innan haftasvæðisins á Keflavíkurflugvelli en leit skilaði engu. Þann 27. september var á ný tilkynnt um dróna, rétt utan haftasvæðisins, en leit skilaði engu í þetta sinn heldur.
Þann 12. júlí síðastliðinn sá flugmaður Icelandair-vélar í aðflugi að Reykjavíkurflugvelli dróna, líklega í aðflugsleiðinni. Flugbrautinni var lokað en aftur var leit árangurslaus.
Breskir og bandarískir drónasérfræðingar unnu skýrslu fyrir hugveituna Vörðu sem birt var í júní. Þar er farið yfir stöðu drónamála á Íslandi, hverjir beri ábyrgð, hvaða ógnir blasi við og hvað þurfi að gera.
Gloppurnar í kerfinu
Meginniðurstöðurnar eru að stjórnkerfið horfi nánast eingöngu til tómstundaflugmanna og að enginn innan stofnanakerfisins beri beinlínis ábyrgð á drónavörnum.
Kristinn Hróbjartsson veitir Vörðu forstöðu. Hann segir ýmsar gloppur hafa komið í ljós við vinnslu skýrslunnar.
Sú fyrsta sé varnarpólitísk gloppa. Menning og hugarfar á Íslandi hafi litast af því að Íslendingar hafi ekki þurft að hugsa mikið um varnar- og öryggismál og það hafi síðan áhrif á viðbrögð, stefnumótun og áætlanagerð.
Þær stofnanir sem verða fyrst varar við drónatengd atvik hafa ekki umboð til að bregðast við og sú stofnun sem hefur valdheimildirnar hefur ekki getuna til að koma auga á hættuna.
Einungis lögreglan er til þess bær að bregðast við en upplýsingaöflun og vöktun dreifast á aðrar stofnanir og rekstraraðila innviða sem hafa enga heimild til að grípa inn í. Þessi flækja tefur viðbragðið og gefur hugsanlegum óvini svigrúm.
Önnur gloppa er eftirlitsgloppan.
Kristinn segir hana tengjast því sem sést hafi í Evrópu. Margar erlendar stofnanir telji mjög líklegt að þar sé um að ræða viðvarandi aðgerðir rússneskra yfirvalda til að trufla starfsemi í Evrópu.
Á Íslandi sé ekkert viðvarandi eftirlit með drónum. Hvert og eitt drónamál sé tekið sem sérmál en ekkert tæknilegt eða stjórnsýslulegt kerfi sé til staðar til að fylgjast heildrænt með því hvar drónar sjáist og hvort þar megi greina einhver mynstur.
Í skýrslunni er bent á að eitt aðaleinkenni fjölþáttaógna sé að erfitt sé að skera úr um hvort atvik sé árás óvinar, slys, tilviljun eða kannski glæpur.
Óvinir reyni jafnframt að halda umfangi aðgerða sinna þannig að þær fari ekki yfir þann þröskuld sem leiði til þess að stærri viðbragðskerfi fari af stað, til dæmis að samhæfingarmiðstöð almannavarna verði virkjuð.
Áhrif atvika meiri hérlendis
Hnattstaða Íslands þýðir að allur flutningur fólks og farms fer um örfáa flugvelli og hafnir. Truflun á rekstri slíkra innviða hér á landi hefði mun meiri áhrif en í löndum sem hafa fleiri varaleiðir.
Í höfninni í Antwerpen var til dæmis brugðið á það ráð að setja upp loftvarnakerfi eftir ítrekaðar truflanir af völdum dróna í fyrra.
Orkuinnviðir hafa líka verið skotmörk dróna.
Árás á orkuinnviði hérlendis gæti leitt til margfeldisáhrifa í hagkerfinu, því það er ekki hlaupið að því að setja upp nýtt tengivirki eða aðra burðarbita orkuframleiðslu og -dreifingar.
En það er einfalt að gera árás.
Spurningin er hvort fjarlægð Íslands og fámenni verndi landið að einhverju leyti. Kristinn segir að það sem verndi okkur einn daginn geti orðið veikleiki hinn daginn.
Ef of mikið sé byggt á því að Ísland sé langt í burtu geti niðurstaðan orðið sú að þegar eitthvað gerist sé landið einfaldlega óundirbúið.
Hann segir nýjustu greiningar benda til þess að þær drónaherferðir sem erlendir sérfræðingar séu farnir að tala um kunni að eiga uppruna sinn á skipum skuggaflotans eða öðrum færanlegum farartækjum sem notuð séu sem miðstöðvar til að senda drónana á loft.
Ísland eigi vissulega langt út í hafi en það sé hægt að sigla skipi hingað.
Því væri óheppilegt að ganga út frá því að Ísland væri öruggt einfaldlega vegna þess að það er langt í burtu. Þróunin í Evrópu sýni að tæknin sé þegar farin að yfirstíga það vandamál.
