Birna Anna var svo vinsamleg að gefa kost á viðtali. Bókin heitir Hótel Héðinsfjörður og undir titlinum má sjá orðin „Gönguskíði. Lúxushótel. Lík.“ Hvernig ber að skilgreina þessa sögu? Birna Anna hlær við.
„Ég lagði eiginlega upp með að skrifa gamaldags morðgátu – það er að segja gamaldags að forminu til en að setja hana inn í mjög svo nútímalegar íslenskar aðstæður. Gamaldags morðgátur eru sameiginlegt áhugamál okkar pabba og hafa verið alla tíð. Ég hef alltaf haft það í huga að prófa einhvern tímann að skrifa slíka sögu. Nú gerði ég það, og bókin er tileinkuð pabba mínum, Birni Ragnarssyni.“
Háskaspil að prófa eitthvað nýtt
Birna Anna segir það rétt, sem er auðvitað ekki flókin tilgáta, að það sé mikil Agatha Christie í bókinni.
„Já, og það var með ráðum gert. Og ekki bara lausleg vísun heldur tók ég vísvitandi þræði og þemu sem liggja í gegnum hennar verk, ekki síst smásögur hennar og setti þær inn í söguna.“
Er pabbi þinn einlægur Agatha Christie-aðdáandi?
Já, hann er það og smitaði mig unga af þeim áhuga. Við höfum í gegnum árin tekið sögurnar, lesið og svo horft á þættina, borið saman sögurnar skrifaðar og sjónvarpsútgáfurnar. Við lesum aftur og aftur og horfum aftur og aftur.“
Birna Anna segir einboðið að honum sé tileinkuð sagan.
„Já, ekki spurning. Þessi bók er skrifuð með hann í huga og þetta er raunar í fyrsta sinn sem ég tileinka einhverjum bók.“
Þótt bókin sé tileinkuð pabba þínum þá er þetta líka mikil kvennabók þótt þarna slæðist stöku karl með, en það virðist meira til málamynda?
„Já, þetta er algjör kvennasaga, það er rétt. En ég vona samt að karlar geti haft gaman að.“
Og rithöfundurinn snýr nú andskotanum upp á ömmu sína og spyr: Eða hvað finnst þér? Og mér finnst sagan æsispennandi og öllum helstu þráðum til haga haldið. Það má ekki segja of mikið en þarna er eitt og annað sem kemur verulega á óvart?
„Það er frábært að heyra. Jú, það er alltaf dálítið háskaspil að prófa eitthvað nýtt, en um leið mjög gaman. Og maður getur auðvitað aldrei vitað hvernig það heppnast. En þar liggur held ég það skemmtilega, og það má yfirfæra á allt, öll viðfangsefni, ekki bara skrif. Að prófa nýtt, læra um leið og maður gerir. Það er einhver neisti í því sem keyrir mann áfram.“
Liggur beint við að skoða líf kvenna
Birna Anna hugsar sig um.
„En varðandi kvennasöguna þá held ég að það liggi mjög beint fyrir mér að skoða líf kvenna og kvenpersónur. Mér finnst það skemmtilegt og þangað fara allar mínar sögur.“
Og þá vill nú svo vel til að mikill meirihluti lesenda er einmitt konur.
„Mér fannst sérlega skemmtilegt með þessa sögu, að vera með þetta mjög svona ákveðna form, og að geta svo farið á flug með að búa til persónur, flækjur þeirra, sambönd, baksögur, vinkvennasambönd, allt þetta, og fara bara dálítið djúpt í það, en halda því öllu innan þessa forms. Það fannst mér í raun mjög gaman.“
Akkúrat.
„En, já, konur eru einmitt stærsti hluti lesenda, það er rétt.“ Og nú skýtur Birna Anna fram gagnspurningu sem kemur spyrlinum í opna skjöldu: „Af hverju heldur þú að karlar lesi ekki eins mikið – að minnsta kosti ekki eins mikið af skáldskap og konur?“
Já! Það er góð spurning sem ég hef því miður engin svör við. Ekki í stuttu máli, í það minnsta. Hvað varstu lengi að vinna þessa sögu?
„Ég er búin að grípa í hana öðru hvoru undanfarin ár, satt best að segja. Ég gerði fyrsta hráa uppkastið að henni líklega 2022, tók mér þá hlé, en kom aftur að þessu og kláraði í fyrravetur.“
Fléttan lá að verulegu leyti fyrir
Birna Anna segist ekki hafa verið lengi að hnýta lausa enda í sögulok.
„Eiginlega ekki, ég var komin með stóru myndina, búin að byggja strúktúrinn áður en ég byrjaði að skrifa. Það gerði skrifin síðan mjög skemmtileg, því ég vissi hvert stefndi. Skrifin sjálf snerust mest um að skapa persónur, búa til stemmningu, tilfinningu fyrir staðnum, veðrinu, framvindu, allt þetta safaríka dót sem plottið er síðan eins og strúktúr utan um.“
Birna Anna segir þetta í fyrsta skipti sem hún hefur þennan háttinn á sem rithöfundur.
„Hinar bækurnar mínar hafa verið meira flæði og framvindan orðið til í ferlinu. En þegar maður skrifar inn í svona hefð verður strúktúrinn að halda, og því gerði ég þetta svona að þessu sinni. En persónurnar, umhverfið og stemmningin, allt þetta varð til í ferlinu hér, þó að plottið væri tilbúið fyrir fram. Svo það var fullt af frelsi í ferlinu líka.“
Gott og vel. Svo laumarðu bókmenntafræði inn í þessa súpu: „Bækur segja manni miklu meira um mannfólkið en fólkið sjálft,“ útskýrði hann, því í bókum væri maður ekki sjálfur flæktur inn í aðstæðurnar. Í bókum sæi maður fólk utan frá og fylgdist líka með innra lífi þess, utan frá, án persónulegra tengsla og tilfinningalegra hagsmuna“ (bls. 89). Þetta er býsna fín pæling, bara út af fyrir sig?
„Já, nákvæmlega! Þetta er nú galdurinn við bækur. Þær eru tækifæri okkar til að máta okkur við innra líf annarra. Og lestur er svo skapandi ferli eins og við vitum, hver einasti lesandi er þátttakandi í að búa til sína eigin útgáfu af sögunni sem viðkomandi les.“
Var alltaf illa við stimpilinn „skvísubók“
Mig hefur alltaf langað að spyrja þig út í Dís, bók sem sló í gegn og þú skrifaðir í félagi við Silju Hauksdóttur og Oddnýju Sturludóttur; þetta er fyrsta skvísubókin sem kom út á Íslandi?
„Já, sko, við vorum ekki alltaf svo hrifnar af skvísubókarstimplinum, en kannski skiptir það ekki öllu hvernig bækur eru flokkaðar, svo lengi sem fólk les þær og fær það sem það fær út úr þeim.“
Mér finnst skvísubækur stórmerkilegt fyrirbæri.
„Já. Á þessum tíma fannst okkur þetta smá svona, ef ungar konur skrifa bækur um innra líf ungra kvenna eru það skvísubækur en ef ungir karlar skrifa bækur um innra líf ungra karla þá eru það bara bækur. En það er svo sem alveg rétt að þetta var merkileg bylgja sem kom þarna í kjölfar Bridget Jones sem var líklega fyrsta skilgreinda skvísubókin og varð svo til þess að hellingur af ungum kvenrithöfundum riðu fram á ritvöllinn með samtímasögur um líf ungra kvenna.“
En þessi stimpill hefur farið í taugarnar á ykkur?
„Já, en bara af þessum ástæðum, að okkur fannst bækur karla metnar hærra að sumu leyti en bækur kvenna þó að viðfangsefnin væru þau sömu. En þetta er gömul saga og ný. Virgina Woolf sagði: „A scene in a battle-field is more important than a scene in a shop.“ Þetta er úr A Room of Ones Own en þar fjallar hún um aðstæður kvenna til skrifta.“
Birna Anna telur að viðfangsefni karla hafi fram til þessa þótt merkilegri en kvenna, stríð þyki miklu merkilegra en daglegt líf. En hvert er ég að fara með þetta? Þið skrifuðuð þetta í félagi þrjár. Ég hef oft velt því fyrir mér hvers vegna ekki er meira um það?
„Já, það er spurning. Samskrif eru mjög algeng, ef ekki næstum því reglan, í handritaskrifum, bæði í sjónvarpi og kvikmyndum. En í bókum er það langoftast einn höfundur.“
Er að lifa drauminn
Er þetta ef til vill mýtan sem flækist fyrir, snillingurinn einn berklaveikur uppi á kvistherbergi að skrifa, eða er þetta eitthvað annað?
„Ekki má gleyma því að ritstjórar og yfirlesarar koma að hverri einustu bók og bók er í raun sjaldnast einstaklingsverkefni eða afrek eins þjáðs berklaveiks (!) snillings, þótt hann sé á endanum skrifaður fyrir verkið.“
Varst þú með góðan ritstjóra?
„Ójá, ég hef verið svo heppin að hafa sama ritstjóra alla tíð, Pál Valsson, og allir sem þekkja hann og hafa unnið með honum vita að þar fer einstakur fagmaður og vinur sem kemur að öllum mögulegum og ómögulegum hliðum þess að koma handriti úr óreiðu í flott bókarform.“
Þetta er þín fimmta bók. Ætlaðirðu alltaf að verða rithöfundur?
„Já, eiginlega var það snemma minn draumur, að vinna fyrir mér með skrifum. Og ég fékk vinnu ung sem blaðamaður og fór svo yfir í að skrifa bækur alfarið.
Ég las mikið sem barn, var alltaf með bók í hönd, kláraði barnabækurnar ung og byrjaði snemma að lesa fullorðinsbækur og var alltaf dálítið með hausinn ofan í bókum. Ég fór svo í heimspeki í háskólanum og gerði það eiginlega til að fá dýpri sýn á orð, texta og hugmyndir. Þetta var kannski ekki beint plan, kannski auðveldara að sjá þráðinn eftir á, en leiðin lá samt í þessa átt.“
Þannig að þú ert að lifa drauminn? (Birna Anna hlær við þessari skelfilegu spurningu.)
„Erum við ekki öll alltaf að eltast við drauminn! En já, kannski í stóru myndinni, það er frábært að vinna við það sem er skemmtilegt, þó að það komi alveg stundir þar sem maður efast um hvort þetta sé það mikilvægasta sem hægt er að leggja af mörkum fyrir mannkynið,“ segir Birna Anna og hlær dátt.
Að láta ekki vinnuna skilgreina sig um of
„En svo má ekki gleyma því að vinnan er eitt og lífið er eitt og við erum ekki endilega vinnan okkar. Þetta finnst mér eitthvað sem ég hef verið að læra siglandi inn í miðjan aldur,“ segir Birna.
Eru þeir alltof margir kannski sem láta vinnuna skilgreina sig? Þiggja sjálfsmyndina þaðan?
„Ég veit það ekki alveg, ég held kannski þegar fólk er yngra þá skipti þetta meira máli, hvað við „gerum“. Og það er ekki endilega fólki sjálfu að kenna, samfélag okkar er dálítið þannig uppbyggt, „hvað gerir þú“ er oft fyrsta spurningin og það setur fólk í hólf. En svo þegar við eldumst sjáum við að við erum svo margt fleira, og annað fólk er svo margt fleira en bara það sem það gerir. Ég er mjög hlynnt því að meta fólk fyrir það sem það er og alls ekki út frá því hvað það gerir í vinnunni.“
Þú skrifar fyrir íslenskan markað en býrð úti í New York?
„Já, ég bý í New York mestan partinn af árinu, en er samt slatta mikið heima á Íslandi. En ég er á Íslandi öll sumur og jól og kem mikið heim almennt. Ég hugsa að ég sé heima svona 3–4 mánuði af árinu og restina í New York. Og þú sérð að ég kalla Ísland ennþá heima. Og mun alltaf gera það.“
Hvenær fluttirðu út og hvað kom til?
„Ég flutti út 2005 til að fara í framhaldsnám. Ég tók MA-gráðu í bókmenntafræði við New York University og svo þegar ég var búin var ég alls ekki tilbúin að kveðja borgina.
Ég ákvað því að vera eitt ár enn, og svo eitt ár enn, svo eitt ár áfram og hér er ég enn. Þetta var ekki beint planað, þetta bara gerðist í þessu flæði sem lífið gjarnan er.“
Og tíminn flýgur?
„Heldur betur. Ég gjörsamlega elska þessa borg og þess vegna er ég nú hérna enn. Nema ég gæti ekki hafa verið svona lengi í burtu ef ég væri ekki í svona sterkum tengslum við Ísland og væri ekki svona mikið heima. Mér finnst ég í raun eiga tvö heimili.“
Dæturnar skilja íslensku vel
Birna Anna er með fjölskyldu úti í Bandaríkjunum.
„Já, ég á mann og tvær dætur, 12 ára og 15 ára. Sú eldri, Kata, var að byrja í „high school“ og sú yngri, Lára, er í „middle school“.“
Og tala dætur þínar íslensku?
„Þær skilja hana vel og tala svona frekar einfalda íslensku, enskan þeirra er þó miklu sterkari. Maðurinn minn, Peter, er enskumælandi, svo enska er mest töluð á heimilinu. En grunnurinn er þarna svo sannarlega og þegar við komum heim á sumrin þá liðkast alltaf fyrir íslenskunni þeirra. Þær eiga stóran hóp af íslenskum frændsystkinum og vinum sem þær eyða miklum tíma með á sumrin og í skólafríum.“
Þetta er býsna sterkur kokteill: Íslensk kona sem býr í New York ritar Agöthu Christie-krimma sem staðsettur er á nútíma Íslandi?
„Haha, já, vonandi er þetta bara fínasti kokteill!“
En hvers vegna krimmi?
„Þetta er satt að segja bara þessi morðgátuáhugi, árátta okkar pabba. Það er kveikjan að þessu, það sem keyrði þetta af stað. Svo þegar ég var byrjuð fannst mér svo ótrúlega gaman að búa til þessar (vonandi) safaríku persónur innan þessa forms.“
Vinirnir í New York kvarta yfir því að geta ekki lesið
Glæpasagan virðist halda sínu á metsölulistum en á móti kemur að bóksala hefur hrunið á undanförnum tíu árum um helming. Hvað veldur því, að þínu mati?
„Er þetta ekki að stóru leyti vegna þess að fólk er að lesa á öðru formi, það hlustar í meira mæli á hljóðbækur? Þannig að fólk er kannski að lesa/hlusta mikið á bækur þó að það kaupi þær ekki eins mikið á bókarforminu.“
En sérðu fyrir þér að bókin komi út á öðru tungumáli? Nú ættu að vera hæg heimatökin?
„Já, það yrði nú skemmtilegt ef það tækist og kannski er það næsta verkefni að koma henni út í Bandaríkjunum.
Vinir mínir í New York kvarta að minnsta kosti yfir því að geta ekki lesið hana og ég held að þau séu ekki bara að vera „næs“ þegar þau segja að efnið gæti höfðað til fólks í Bandaríkjunum. Íslenskur vinkvennahópur sem fer í skíðaferð á afskekkt lúxushótel verður veðurtepptur í sögulegum stormi og svo er framið morð!“
Ertu byrjuð á næstu bók?
„Já, ég er byrjuð á nýrri bók, og hún er allt allt öðruvísi en þessi.“
Athyglisvert. Og ég veit að það þýðir ekkert að pumpa þig um efni hennar?
Þögn.
Og það passar.