Í Innansveitarkroniku Halldórs Laxness segir að því hafi „verið haldið fram að Íslendingar beygi sig lítt fyrir skynsamlegum rökum … en leysi vandræði sín með því að stunda orðheingilshátt og deila um titlíngaskít sem ekki kemur málinu við, en verði skelfingu lostnir og setji hljóða hvenær sem komið er að kjarna máls.“
Sú umræða sem nú fer fram um boðaða þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við Evrópusambandið fellur á stundum að þessari skilgreiningu.
Það stendur til að bjóða okkur að greiða atkvæði um hvort taka eigi upp samningaviðræður við ESB eða ekki. Leiði þessar viðræður til niðurstöðu sem stjórnvöld telja ásættanlega þá verður okkur boðið upp á að greiða atkvæði að nýju – að þessu sinni um samningsniðurstöðuna og samþykkja hana eða hafna.
Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar skulum við tala um nokkur raundæmi.
Við vitum öll í stórum dráttum út á hvað Evrópusambandið gengur enda höfum við verið aukaaðilar að þessum félagsskap í gegnum EES-samninginn í rúm 30 ár. Ég held að flestir séu sammála um að þessi aukaaðild hafi gagnast okkur ágætlega og átt mikinn þátt í þeim mikla efnahagslega uppgangi sem við höfum notið æ síðan. Nú hafa stjórnvöld hins vegar áhuga á að kanna hvort við getum fengið meira út úr fullri aðild og vilja bera það undir þjóðina hvort þau eigi að hefja þá vegferð eða ekki. Þetta er inntak atkvæðagreiðslunnar í ágúst en ekki allt milli himins og jarðar sem ýmist hefur lukkast vel eða misfarist hjá Evrópusambandinu.
Margir sem vilja ekki fyrir nokkurn mun taka upp aðildarviðræður við ESB vísa í EES samninginn og segja hann duga okkur vel. Í þeim hópi er líka fólk sem tók þó einarða afstöðu gegn honum á sínum tíma og fann honum flest til foráttu.
Það gekk ekki átakalaust að koma EES-samningnum í gegnum Alþingi fyrir 30 árum og margvíslegri tafapólitík og málþófi var beitt í umræðunni og boðið upp á allskyns orðhengilshátt og titlíngaskít. Hætturnar sem hlytust af samningnum voru oft málaðar sterkum litum m.a. af Ólafi Ragnari Grímssyni þáverandi formanni Alþýðubandalagsins, sem hélt því m.a. fram að samningurinn byði þeirri hættu heim að útlendingar gætu eignast allar auðlindir landsins nema fiskveiðiauðlindina, sem var undanskilin í viðræðunum. Þá gætu útlendingar eignast öll lykilfyrirtæki í íslensku efnahagslífi án þess að við fengjum nokkra rönd við reist og við værum að opna íslenskan vinnumarkað fyrir 350 milljónum Evrópubúa.
Ég átti sjálf sæti í utanríkismálanefnd á þessum tíma og þegar samningurinn kom fyrst til umræðu í þinginu var ég höll undir þennan málflutning og sá hættur í hverju horni. Eftir ítarlega skoðun á samningnum skipti ég um skoðun og taldi hann okkur hagfelldan þó að ég gerði þann fyrirvara að í honum fælist fullveldisframsal sem stjórnarskráin heimilar ekki.
30 ára reynsla hefur auðvitað kennt okkur að þetta voru bara hryllingssögur málaðar á vegg í pólitískum tilgangi og áttu aldrei við rök að styðjast. Það er sjálfsagt að vera varkár í milliríkjasamningum og halda fast á íslenskum hagsmunum en við verðum líka að vera raunsæ og leggja skynsamlegt mat á hagsmuni og stöðu Íslands í alþjóðasamfélaginu. Ísland er örríki sem mun aldrei hafa þungavigt í alþjóðasamskiptum en við þurfum að eiga greiðan aðgang að alþjóðastofnunum, láta rödd okkar heyrast og búa okkur til samningsstöðu þar sem þess er kostur ef við viljum ráða okkar málum í raun.
Aukaaðildin að ESB felur auðvitað í sér ákveðnar takmarkanir og veldur því að við eigum ekki aðild að stofnanakerfi sambandsins og þannig eigum við ekki beinan aðgang að undirbúningi mála og þeim samningaviðræðum sem fara fram í lokuðum herbergjum sambandsins. Fyrir vikið höfum við stundum misst af tækifæri til að halda fast á íslenskum hagsmunum.
Árið 2000 var t.d. innleidd ný raforkutilskipun hjá ESB um samtengdan raforkumarkað Evrópu sem við tókum upp í íslensk lög og íslensk stjórnvöld gerðu engan fyrirvara við, að því er virðist vegna þess að við áttum ekki aðild að undirbúningsvinnunni og höfðum ekki vara á okkur. Þetta hefur dregið langan dilk á eftir sér sbr. allar deilurnar um þriðja orkupakkann. Ef við hefðum setið við samningaborðið á undirbúningsstigi þessarar tilskipunar hefðum við getað haldið betur á okkar hagsmunum rétt eins og Kýpur og Malta sem voru heldur ekki tengd evrópska raforkumarkaðnum.
Andstæðingar aðildarviðræðna hafa líka margir hverjir útmálað Evrópu sem hnignandi heimsálfu og talið að okkur væri nær að vera framsýn og líta til vaxandi viðskiptavelda s.s. Indlands og Kína. Þeir hinir sömu segja líka að hvert ríki þurfi að meta hagsmuni sína eftir legu sinni og stöðu og það vill nú einfaldlega þannig til að landfræðilega er Ísland staðsett mitt á milli tveggja heimsálfa þ.e. Evrópu og Ameríku og menningarlega og pólitískt eigum við mest sameiginlegt með fólkinu sem þar býr. Við höfum hvorki mannskap né burði til að leggja heiminn að fótum okkar og virðumst oft eiga fullt í fangi með að fylgjast með því sem er að gerast hjá nágrönnum okkar. Við eigum að rækta góð tengsl við sem flesta en ég held að það sé farsælast að við einbeitum okkur að þeim löndum og svæðum sem við þekkjum sæmilega vel.
Í aðdraganda atkvæðagreiðslunnar í ágúst skulum við reyna að halda okkur við kjarna málsins en drepa því ekki á dreif með orðhengilshætti og titlíngaskít. Málið er í sjálfu sér einfalt. Ef við teljum að Evrópusambandið sé vafasamur félagsskapur og það geti aðeins skaðað hagsmuni og sjálfsmynd Íslendinga að tengjast honum frekari böndum, þá tökum við auðvitað eindregna afstöðu gegn samningaviðræðum og segjum nei. Ef við erum hins vegar þeirrar skoðunar að okkur stafi engin sérstök hætta af Evrópusambandinu og reynsla okkar af aukaaðildinni sé í heildina tekið frekar góð þá óttumst við ekki frekari samningaviðræður og segjum já í þessum umgangi. Þegar samningsniðurstaða liggur fyrir getum við rætt allt milli himins og jarðar sem þar er að finna og samþykkt samninginn eða hafnað honum.
