Sigurður Sigurðsson skrifar:

Aflandsfjármagn, milliverðlagning og hið kerfislæga tómlæti gagnvart milljarðatjóni almennings

Það er alkunnugt í íslenskri pólitískri umræðu að stór og afdrifarík samfélagsmál, sem snerta beina efnahagslega hagsmuni almennings og ríkissjóðs, rísi hátt sem stormur í vatnsglasi en dagi svo út í lögfræðilegu þrefi, nefndastörfum og kerfislægri þöggun. 

Þegar horft er til tveggja viðamestu rannsókna síðari ára á fjármagnsflutningum Íslendinga til lágskattasvæða – annars vegar skýrslu starfshóps um eignir Íslendinga á aflandssvæðum (2016) og hins vegar skýrslu um milliverðlagningu og faktúrufölsun (2017) – blasir við mynd sem ætti að hrista undirstöður hvers siðvædds samfélags. 

Þrátt fyrir skýrar vísbendingar og tölulegar staðreyndir um stórfellt, kerfislægt tekjutap þjóðarbúsins, sitja stjórnvöld aðgerðarlaus. Spurningin sem brennur á vörum gagnrýna borgarans er einföld: Af hverju gerir enginn neitt með þessi opinberu gögn?

Til að skilja umfang þess sem hér um ræðir er nauðsynlegt að brjóta rannsóknarniðurstöður þessara tveggja skýrslna niður á nútímavísu. Oft gætir misskilnings í umræðunni þar sem ruglað er saman sjálfum eignastofninum sem skotið var undan og hinu beina skattatapi ríkissjóðs. 

Ef tölur beggja skýrslna eru uppreiknaðar til dagsins í dag, miðað við verðlagsþróun og hlutfallslegan vöxt þjóðarbúsins, verður raunverulegt tjón á íslenska velferðarkerfinu fyrst sýnilegt.

Skoðum fyrst Aflandsskýrsluna. Í árslok 2015 áætlaði starfshópurinn að heildarstaða íslenskra eigna á aflandssvæðum hefði numið um 580 milljörðum króna. Ef þessi eignastofn er uppreiknaður til dagsins í dag, með hliðsjón af ríflega 50% verðbólguhækkun og vexti landsframleiðslu á tímabilinu, jafngildir það því að á milli 870 og 1.100 milljarðar króna af íslensku fjármagni hafi verið hýstir í skattaskjólum. Hvað þýðir þetta í töpuðum skatttekjum? Skýrslan sýndi fram á að beint skattatap ríkissjóðs (vegna glataðs fjármagnstekjuskatts og auðlegðarskatts) á tímabilinu 2006–2014 hefði numið 56 milljörðum króna. Þegar það tap er framreiknað til dagsins í dag, að viðbættu áætluðu árlegu áframhaldandi tapi upp á 10 til 15 milljarða á ári, stendur íslenska ríkið frammi fyrir uppsöfnuðu beinu tjóni sem nemur á bilinu 210 til 260 milljörðum króna. Þetta eru fjármunir sem dugnaðarstéttir þessa lands sköpuðu en fengu aldrei notið í formi nýrra sjúkrahúsa, bættra samgangna eða öflugs menntakerfis. Peningar í það eru bara teknir að láni.

Við þetta bætist svo Milliverðlagningarskýrslan, sem afhjúpaði hvernig hagnaður er fluttur úr landi með því að undirverðleggja útfluttar afurðir eða yfirverðleggja innflutt aðföng í viðskiptum tengdra aðila – aðferð sem á sér sérstaklega djúpar rætur í íslenskum sjávarútvegi. Spegilrannsókn á utanríkisverslun Íslands á árunum 1990 til 2014 afhjúpaði stjarnfræðilegan 636 milljarða króna mun á skráðu útflutningsverði á Íslandi og móttökuverði í erlendum höfnum. Jafnvel þótt starfshópurinn hafi sýnt fyllstu varfærni og áætlað að aðeins 10% þessarar fjárhæðar stafaði beinlínis af ólögmætri milliverðlagningu, nemur uppsafnaður undanskotsstofn á núvirði rúmum 225 milljörðum króna. Beint tekjuskattstap ríkisins af þessum lið, uppreiknað til dagsins í dag, nemur tugum milljarða króna, að óreiknuðum margfeldisáhrifum á önnur opinber gjöld.

Þegar þessar tvær stoðir kerfislægra undanskota eru lagðar saman, sjáum við að heildarfjármagnið sem þjóðfélagið hefur verið svipt nemur ríflega 1.100 milljörðum króna á núvirði. Útreikningar þeirra borgara sem hafa velt fyrir sér „þúsund milljarða plotti“ eru því ekki samsæriskenningar eða uppspuni; þeir eru stærðfræðileg staðreynd, staðfest af opinberum nefndum ráðuneytisins.

En hvers vegna ríkir þessi æpandi þögn hjá stjórnvöldum? Hvers vegna sjáum við ekki ríkissaksóknara, skattrannsóknarstjóra og efnahagsbrotadeild lögreglunnar fara mikinn í nafni almannahagsmuna? 

Svarið liggur í félagsfræðilegum og efnahagslegum strúktúr hins smáa íslenska samfélags. Við búum í örsamfélagi þar sem valdastéttin er svo samofin, ættarlega, félagslega og fjárhagslega, að erfitt er að greina hvar hagsmunir einkafyrirtækja enda og hvar hagsmunir ríkisvaldsins byrja.

Íslenskt samfélag einkennist af ákveðnu formi af „klíku- og vinaveldiskerfi“ (e. patronage system), þar sem stórfyrirtæki og fjármagnseigendur fjármagna stjórnmálaflokka, eiga fjölmiðla og stýra öflugum hagsmunasamtökum sem oft skrifa lagafrumvörp beint í hendurnar á ráðherrum. Þegar stjórnmálamaður reynir að hreyfa við málum eins og milliverðlagningu í sjávarútvegi, mætir hann ekki málefnalegri gagnrýni, heldur kerfislægum vegg.

Gott dæmi um þetta birtist í pólitískum málamiðlunum í kringum veiðigjaldsfrumvörp síðustu ára. Boðskapur stjórnmálanna til „kvótahafanna“ hefur efnislega verið á þessa leið: Við skulum láta nægja að miða veiðigjaldið við markaðsverð afurðanna, en að öðru leyti – gagnvart tekjuskatti fyrirtækja og arðgreiðslum – látum við ykkur óáreitta með bókfært verð ykkar, jafnvel þótt það sé langt undir raunvirði. 

Með öðrum orðum: stjórnvöld hafa sýnt sig tilbúin til að láta stórfellda milliverðlagningu fiskútflutnings óátaldan, svo lengi sem hægt sé að sýna fram á smávægilega innheimtu í formi veiðigjalds. Tekjuskattinn og hagnaðinn af erlendum sölufélögum er kvótaelítunni eftirlátið að hirða.

Valdastéttin steinþegir og aðhefst ekkert vegna þess að raunveruleg rannsókn og eftirfylgni á þessum málum myndi krefjast uppstokkunar á kerfi sem hún sjálf nærist á. Íslenskt samfélag er svo fámennt að flestir innan stjórnkerfisins tengjast þessum hagsmunum beint eða óbeint – hvort sem það er í gegnum stjórnarsetur, lögfræðiþjónustu eða fjölskyldutengsl. Það er beinlínis hættulegt fyrir pólitískan frama einstaklinga að rugga bátnum í samfélagi þar sem fámenn klíka stýrir aðgangi að fjármagni, stöðum og völdum.

Aðgerðarleysið er jafnframt hannað inn í umgjörðina. Skattyfirvöld og eftirlitsstofnanir eru kerfisbundið fjársveltar og lagaramminn gerður svo tæknilega flókin að rannsóknir taka mörg ár og duga sjaldnast til sakfellingar gegn lögfræðingaher stórfyrirtækjanna. 

Ef málunum er hreyft í ríkisstjórn er viðkomandi ráðherra fljótt gert grein fyrir því að slíkt stríð muni skaða „efnahagslegan stöðugleika“ og samkeppnishæfni landsins. Umfjöllun um þessar skýrslur er kæfð með því að kalla þær „gamlar fréttir“ eða „pólitískan áróður,“ á meðan milljarðarnir halda áfram að streyma óáreittir úr landi.

Það er kominn tími til að íslenska þjóðin vakni til vitundar um að værukærð stjórnvalda er ekki klaufaskapur eða skeytingarleysi; hún er meðvituð pólitísk ákvörðun valdastéttarinnar um að vernda sjálfa sig og sína. 

Á meðan almenningur ber sársauka okurvaxta, verðbólgu og húsnæðiskrísu, lifir forréttindastéttin í skjóli skipulagðs kerfislægs tómlætis. 

Við megum ekki láta þessar skýrslur safna ryki í skúffum ráðuneytanna. Þær eru skriflegt ákæruskjal yfir samfélagi sem leyfir fjármagnsflótta upp á þúsund milljarða á meðan velferðarkerfið blæðir í nafni stöðugleikans.