Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, utanríkisráðherra, hefur sagt að Ísland eigi ekki að hvísla á alþjóðavettvangi. Ísland eigi að tala hátt og skýrt, standa með alþjóðalögum og sýna siðferðilega festu þegar mannréttindi eru annars vegar. Þessi orðnotkun hennar hefur komið fram í umræðunni um Palestínu og afstöðu Íslands gagnvart Ísrael, þar sem ráðherrann hefur sagt að þögn sé ekki valkostur og að Ísland eigi að láta í sér heyra.En þegar kemur að einum umfangsmesta og langvinnasta glæp mannkynssögunnar, þrælaversluninni og þrælahaldinu, þegar 12–13 milljónir manna voru fluttir nauðungarflutningum í hlekkjum frá Afríku til Ameríku til auðgunar sumra Evrópuríkja, t.d. Danmerkur, Belgíu, Hollands, Portúgal, Spánar, Bretlands og Frakklands, þá þegir Ísland með því að sitja hjá og taka ekki afstöðu með réttlætinu. Þegar þjóðir Afríku, Karíbahafsins og Rómönsku Ameríku kalla eftir viðurkenningu á ranglæti þá kýs Ísland að sitja hjá.Þegar Sameinuðu þjóðirnar samþykktu ályktun 25. mars sl. sem lýsir þrælaversluninni og þrælahaldinu sem einum alvarlegasta glæp gegn mannkyni í sögu þess, þá fylgdi utanríkisráðherra ekki eigin orðum heldur fór í humátt á eftir nýlenduveldunum og þagði þunnu hljóði.Ályktun Sameinuðu þjóðanna er söguleg að því leyti að hún endurspeglar vaxandi alþjóðlega umræðu um ábyrgð og bætur vegna þrælaverslunar og þrælahalds fyrri tíma. Um sé að ræða glæp gegn mannkyni og kallað er eftir formlegum afsökunum, skilum menningarverðmæta, skaðabótum og kerfisbreytingum. Ályktunun var samþykkt með 123 atkvæðum en Bandaríkin, Ísrael og Argentína kusu gegn henni. Ríki Evrópusambandsins (ESB) sátu hjá og Ísland fylgdi þeim. Þetta er ekki hlutlaus afstaða heldur pólitískt val sem er í beinu ósamræmi við þá stefnu sem utanríkisráðherrann segist fylgja um mikilvægi þess að tala hátt og skýrt þegar mannréttindi eru annars vegar.
Þetta var ekki aðeins merkantílismi af þeirri tegund sem þá tíðkaðist víða heldur kerfisbundið arðrán sem hélt þjóðinni niðri um aldir að mati hörðustu gagnrýnenda.Íslendingar þekkja áhrif danskrar yfirráða- og verslunarstefnu af eigin raun. Í sjálfstæðisbaráttunni á 19. öld var byggt á því að Danir hefðu haldið Íslandi utan alþjóðlegra viðskipta, komið á fátæktargildru með einokunarverslun, hindrað eðlilega efnahagsþróun og nýtt auðlindir landsins án þess að arðurinn rynni til íslensku þjóðarinnar. Þetta var ekki aðeins merkantílismi af þeirri tegund sem þá tíðkaðist víða heldur kerfisbundið arðrán sem hélt þjóðinni niðri um aldir að mati hörðustu gagnrýnenda.Sama ríki, Danmörk, stundaði jafnframt þrælahald í Karíbahafi fram til 1848 og afnám þess kom ekki til af góðvild heldur vegna uppreisnar þrælanna. Danir hafa ekki samþykkt skaðabætur til afkomenda þeirra sem ríki þeirra hélt í ánauð né beðist formlegrar afsökunar. Í heimsókn sinni til St. Croix árið 2017 lýsti þáverandi forsætisráðherra Danmerkur, Lars Løkke Rasmussen, þrælahaldinu sem „ófyrirgefanlegu“ og „skammarlegum kafla í sögu landsins“, en hafnaði því að biðjast formlegrar afsökunar. Danskir fjölmiðlar, þ. á m. danska ríkissjónvarpið (DR), hafa fjallað um hallirnar sem reistar voru fyrir gróðann af þrælahaldinu og um þá erfiðu arfleifð sem afkomendur þræla glíma enn við. Afkomendurnir hafa krafist bóta en Danmörk hefur ekki ljáð máls á neinu slíku.Þessi tregða hefur leitt til þess að samtökin ACRRA, fyrir hönd afkomenda þræla í Vestur-Indíum, hafa nú nýverið höfðað mál gegn danska ríkinu fyrir Mannréttindadómstól Evrópu í Strassborg. Málið bíður ákvörðunar um hvort það sé tækt til efnislegrar meðferðar, en krafist er viðurkenningar á því að um viðvarandi mannréttindabrot sé að ræða sem nái til þess tíma er Danmörk fullgilti mannréttindasáttmála Evrópu árið 1953. Byggt er á því að Danmörk hafi við sölu eyjanna til Bandaríkjanna árið 1917 brugðist skyldu sinni gagnvart íbúunum með því að vísa þeim án borgaralegra réttinda til bandarískra yfirvalda á tímum kynþáttaaðskilnaðar.Um langt árabil höfðu íbúar eyjanna hvorki ríkisborgararétt í Danmörku né í Bandaríkjunum. Þeir telja sig enn búa við skert réttindi og kerfisbundið misrétti – þeir hafa t.d. ekki atkvæðarétt í forsetakosningum í Bandaríkjunum – en þá stöðu megi rekja beint til skilmála viðskiptanna. Viðurkenning á ábyrgð Danmerkur og krafa um 681 milljarð dollara í skaðabætur (e. reparations) felur í sér höfnun á tilraunum Dana til að afgreiða málið með yfirlýsingum á borð við þær sem danski forsætisráðherrann færði íbúum eyjanna árið 2017. Fjárkrafan er fremur krafa um viðurkenningu á umfangi skaðans en bein greiðslubeiðni og er henni ætlað að vera grunnur að þátttöku Dana í uppbyggingu eyjanna í framtíðinni.
Ef einhver Evrópuþjóð ætti í ljósi eigin sögulegrar reynslu að skilja kröfur íbúa fyrrum nýlendna, þá mætti færa rök fyrir því að það væri Ísland. Samt þegir Þorgerður Katrín, hún hvíslar ekki einu sinni heldur þegir.Erfitt er að skilja hvers vegna Ísland telur sig bundið af varfærni ESB-ríkja sem óttast bótakröfur af því tagi sem Danir standa frammi fyrir vegna eigin nýlenduarfs. Ísland hefur enga slíka hagsmuni og naumast nokkra lagalega eða fjárhagslega áhættu í málinu. Öðru nær. Ísland hefur sjálft reynslu af arðráni og misrétti af hálfu Danmerkur. Okkur er einnig kunnugt um framferði Dana gagnvart Grænlendingum. Þótt Jón Sigurðsson og aðrir forystumenn sjálfstæðisbaráttunnar hafi á sínum tíma talið Ísland eiga inni bætur hjá Dönum þá höfum við ekki þurft á því að halda. Íslensku þjóðinni hefur nægt fullveldið til að byggja landið upp frá grunni. En ef einhver Evrópuþjóð ætti í ljósi eigin sögulegrar reynslu að skilja kröfur íbúa fyrrum nýlendna, þá mætti færa rök fyrir því að það væri Ísland. Samt þegir Þorgerður Katrín, hún hvíslar ekki einu sinni heldur þegir.Þessi þögn verður enn óskiljanlegri þegar litið er til þess að Ísland kaus að styðja málflutning Suður-Afríku gegn Ísrael fyrir Alþjóðadómstólnum í Haag – málflutning ríkis sem er sjálft ekki með hreinan skjöld í mannréttindamálum. Í því máli er Evrópusambandið klofið og hefur því ekki sjálfstæða afstöðu. Þýskaland styður Ísrael en ríki eins og Spánn og Írland hafa lýst yfir stuðningi við málsóknina. Þar taldi utanríkisráðherra óhætt að Ísland snérist gegn Ísrael. En þegar kemur að þrælaverslun og nýlenduarfi voldugra ríkja í ESB, þar sem sambandið stendur þétt saman í hjásetu til að forðast lagaleg fordæmi um skaðabætur, þá er hagsmunagæsla fyrir ESB leiðarljós fyrir utanríkisstefnu Íslands.Ísland þegir í máli sem snýr að sögulegu misrétti og kerfisbundnu órétti sem lifir enn. Ísland segist fylgja alþjóðalögum í einu samhengi en kýs að líta undan þegar Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna kallar eftir réttlæti vegna eins stærsta og afdrifaríkasta glæps mannkynssögunnar. Það vekur spurningar – ekki er hægt að byggja utanríkisstefnu á tveimur andstæðum mælistikum eftir því hvaða mál eru þægileg og hvaða mál eru óþægileg.
purningin er nefnilega ekki hvort Ísland eigi að tala skýrt á alþjóðavettvangi, heldur hvenær það velur að gera það – og hvenær það velur að þegja.Ísland hefði getað stutt ályktunina. Ísland hefði getað sýnt að það hefur skilning á sögulegu misrétti og hefur sjálfstæða utanríkisstefnu utan við ESB. Ekki er nóg að tala um að taka afstöðu því orð án athafna eru lítils virði. Ef Ísland vill vera rödd réttlætis og alþjóðalaga þarf Ísland að tala þegar það skiptir máli. Þrælahald var einn stærsti og afdrifaríkasti glæpur mannkynssögunnar og heilu þjóðirnar lifa enn í skugga þessa glæps. Ríkin í suðri (e. Global South) krefjast réttlætis. Ísland hefði getað stutt þá kröfu en kaus að fylgja ESB, horfa í gaupnir sér og þegja. Var það hugrekki svo notað sé orð sem utanríkisráðherra er tamt að nota í umræðu um ESB? Nei. Spurningin er nefnilega ekki hvort Ísland eigi að tala skýrt á alþjóðavettvangi, heldur hvenær það velur að gera það – og hvenær það velur að þegja.
