Það má kannski segja að olíuauðlindir Nígeríu séu bæði böl og blessun íbúa. Landið er einn stærsti olíuframleiðandi Afríku og olía stór hluti af útflutningstekjum.
Alþjóðleg olíufyrirtæki, á borð við Shell, hafa starfað lengi í landinu og hafa í gegnum tíðina sætt gagnrýni meðal annars vegna umhverfisspjalla.
Olíuþjófnaður hefur lengi verið vandamál. Glæpagengi hafa tengt sig við olíuleiðslur og dæla hráolíu í báta eða geymslutanka.
Hluti stolnu olíunnar er hreinsaður í bráðabirgðabúðum sem eru faldar í árkvíslunum en afgangurinn er seldur ólöglega.
Nígerísk stjórnvöld telja að hundruð þúsunda tunna af olíu tapist daglega vegna olíuþjófnaðar og skemmdarverka.
Fjallað var um málið í Speglinum á Rás 1.
Íbúar höfða mál gegn Shell vegna skaðlegra áhrifa
Íbúar við árkvíslir og leiruviðarskóga landsins hafa höfðað mál á hendur Shell og krefjast þess að fyrirtækið verði gert ábyrgt fyrir skaðlegri mengun, sem rekja megi til leka á olíuleiðslu. Lekinn er sagður tengjast olíuþjófnaði og ólöglegri olíuhreinsun á árunum 2011-2013 og hafa haft skaðleg áhrif á heilsu fólks, umhverfið og lífsviðurværi þess.
Ein lengsta olíuleiðsla Shell í Nígeríu, Nembe Creek Trunk Line, er tæplega 100 kílómetra löng. Hún getur flutt allt að 150 þúsund tunnur af olíu á dag en hefur reglulega verið skotmark olíuþjófa, sem vinna á henni skemmdir. Shell seldi leiðsluna í fyrra og hún er nú í rekstri annars fyrirtækis.
Skjöl, sem breska ríkisútvarpið hefur undir höndum, tengjast dómsmálinu og innihalda tölvupóstsamskipti starfsfólks Shell á meðan leiðslan var í eigu fyrirtækisins. Í þeim kemur fram að stjórnandi innan fyrirtækisins hafi varað við þeirri áhættu sem fylgdi því að halda áfram að dæla milljónum tunna af óhreinsaðri olíu um leiðsluna árið 2008. Mikilli olíu var stolið um leiðsluna vegna skorts á eftirliti á þessum tíma.
Segja stjórnendur Shell hafa vitað af slæmu ástandi leiðslunnar
Trúnaðarskjöl frá 2012 sýna að stjórnendur Shell gerðu sér grein fyrir því að ekki var starfað eftir öryggisstöðlum við Nembe Creek-olíuleiðsluna. Ástand hennar, eftir ítrekaðan olíuþjófnað, var á þá leið að annað hvort hefði átt að stöðva reksturinn eða krefjast tafarlausra úrbóta. En skjölin sýna að þrátt fyrir áhyggjur héldu stjórnendur því fram að viðgerðir á leiðslunni myndu leiða til þess að þjófnaðurinn myndi einfaldlega færast til.
Fleiri skjöl sýna fram á að stjórnendur Shell hafi vitað af olíuleka og áhrifum á heilsu manna og náttúru Nígeríu. Árið 2013 var haldin kynning fyrir stjórnendur fyrirtækisins þar sem kom fram að á yfir 100 stöðum á leiðslunni væri stundaður þjófnaður á olíu. Lekinn hefði valdið mengun á um 9.000 hekturum af votlendi og 9.000 hekturum landsvæðis.
Stjórnendur fengu kynningu á valkostum, allt frá tímabundnum stöðvunaraðgerðum og viðgerðum á meðan olíuþjófnaði væri í raun leyft að halda áfram, yfir í að stöðva framleiðslu í mörg ár til að leysa vandann til fulls.
Shell heldur því hins vegar fram að gripið hafi verið til aðgerða til að stemma stigu við olíuþjófnaði, en að skortur á eftirliti og öryggi í Nígeríu hafi gert það ómögulegt að koma í veg fyrir olíuþjófnað. Lögfræðingar fyrirtækisins segja að mengunina úr leiðslunni megi rekja til þjófnaðarins og skemmdarverka – og hvorugt sé á ábyrgð Shell.
Mótmæli íbúa vegna misskiptingar auðs
Fréttamenn breska ríkisútvarpsins ræddu við íbúa í Balle, í grennd við Nembe Creek-olíuleiðsluna. Þeir lýsa því hvernig fiskimið sem áður voru gjöful eru nú eitruð og ónothæf vegna olíuleka. Sjómaður segir fólk hafa leikið sér í ánni og þar hafi veiðst fjölbreyttar fiskitegundir á borð við sardínur, steinbít og jafnvel ostrur fyrir 2011. Hann er einn þeirra sem hafa stefnt Shell vegna olíulekans. Mengunin í ánni hafi gert það að verkum að hann geti ekki stundað veiðar og búi við fátækt.
Umhverfisverndarsinnar, í Nígeríu og víða um heim, hafa lengi barist fyrir því að einhverjir verði látnir sæta ábyrgð vegna áhrifa olíumengunar á landið. Ken Saro-Wiwa, einn fremsti rithöfundur Nígeríu, var einn þeirra. Herstjórn landsins tók hann af lífi 1995 eftir að hann leiddi mótmæli gegn mengun í heimahéraðinu, Ogoniland. Á níunda og tíunda áratugnum gagnrýndi hann harðlega áhrif olíuvinnslu stórfyrirtækja, á borð við Shell, á lífsviðurværi íbúa.
Hann hélt því fram að fyrirtækin, og nígerísk stjórnvöld, hefðu hagnast mikið á olíunni á meðan íbúar þurftu að lifa við mengað vatn, eyðileggingu ræktarlands og fátækt. Árið 2024 brutust út mikil mótmæli í Nígeríu, vegna versnandi efnahagsástands. Mótmælin beindust gegn ríkisstjórn landsins og þeirri staðreynd að íbúar landsins lifi við fátækt þrátt fyrir hinar gjöfulu olíuauðlindir.
Mannskæðar sprengingar á olíuleiðslum
Sprengingar á skemmdum olíuleiðslum, við olíuþjófnað eða á olíuhreinsistöðvum eru ekki óalgengar. Meira en 100 létu lífið í sprengingu í ólöglegri olíuhreinsistöð í suðurhluta landsins árið 2022. Flestir voru ungir starfsmenn hreinsistöðvarinnar og fólk sem kom til að kaupa eða flytja ólöglega framleitt eldsneyti. Margir brunnu svo illa að ekki var hægt að bera kennsl á þá.
Breska ríkisútvarpið leitaði viðbragða frá nígerískum stjórnvöldum en hafði ekki erindi sem erfiði. Mál íbúanna á hendur Shell verður rekið fyrir breskum dómstólum á næsta ári.
