Kosningar sem markað gætu tímamót í Þýskalandi

Allt bendir nú til þess að þýski harðlínuflokkurinn Alternative für Deutschland (AfD) vinni stórsigur í sambandsríkinu Saxlandi-Anhalt, þar sem kosið verður á sunnudaginn.

Samkvæmt nýjustu könnunum er AfD með um 43% fylgi; gangi það eftir, mun flokkurinn tvöfalda fylgi sitt frá síðustu kosningum 2021.

Verði niðurstöður kosninganna í takt við kannanir, er heldur ekki útilokað að AfD nái hreinum meirihluta á þingi Saxlandi-Anhalt í Magdeburg, og komist þannig í fyrsta sinn til valda í einu af sambandsríkjum Þýskalands.

Í Þýskalandi búa ríflega 83 milljónir. Í sambandslandinu Saxlandi-Anhalt búa bara rúmar tvær milljónir, og þó beinast allra augu að landinu, þar sem kosið verður um helgina. Samkvæmt könnunum er hægriöfgaflokkurinn Alternative für Deutschland langstærsti flokkurinn, með yfir fjörutíu prósenta fylgi. Í Þýskalandi eru lög þannig að fimm prósent atkvæða þarf til að ná inn manni á þing. Þrír flokkar gætu strandað á þeim þröskuldi sem gæti leitt til þess að Alternative für Deutschland, eða AfD, fengi meira en helming þingsæta. Þar með væri brotið blað í nútímastjórnmálasögu Þýskalands. Nýjustu kannanir benda ekki til þess að þetta gangi eftir, en breytingin er afgerandi: Kristilegi demókrataflokkurinn CDU hefur leitt ríkisstjórn Saxlands-Anhalt óslitið frá 2002. Flokkurinn fékk 37,1% árið 2021 en mælist nú með 23% í könnunum. AfD fór á sama tíma úr 20,8% í 41%.

„Saxland-Anhalt hefur lengi átt í vandræðum með hægriöfgar“, segir Maximilian Conrad, sem er prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands. „Og ákveðið vonleysi hefur verið þar landlægt. Líka þetta viðhorf að fólk láti ekki segja sér neitt, vilji ekki láta ráðamenn í Berlín skipa sér fyrir verkum og að stjórnmálin þar, stjórnmál á landsvísu, henti ekki í Saxlandi-Anhalt. Og AfD kann að notfæra sér þetta, vonleysið og þessa tilfinningu að vera einhvern veginn skilin frá öðrum hlutum landsins.“

Saxland-Anhalt er í austurhluta Þýskalands; hluti af því svæði sem tilheyrði Austur-Þýskalandi áður en það sameinaðist Vestur-Þýskalandi 1990.

Þremur áratugum eftir fall Berlínarmúrsins glímir Saxland-Anhalt enn við afleiðingar þess. Íbúum hefur fækkað um fjórðung frá 1990. Ungt fólk, ekki síst ungar konur, flutti vestur; samfélagið eltist og skortur er á starfsfólki. Hagkerfið dróst saman í fyrra og iðnaðurinn meira en landsmeðaltalið. Í Sachsen-Anhalt-Monitor sögðust 62 prósent telja að Austur-Þjóðverjar væru minna metnir en íbúar í vestri, annars flokks borgarar.

Allt virðist því stefna í stórsigur AfD í Saxlandi-Anhalt á sunnudaginn. Spennan í kringum þessar kosningar er þess vegna ekki í kringum sigur AfD, heldur frekar hvernig öðrum flokkum reiðir af, því það mun hafa áhrif á þann fjölda sæta á sambandsríkisþinginu í Magdeburg sem hver flokkur fær úthlutað.

Til þess þurfa flokkarnir að ná fimm prósenta fylgi, og skoðanakannanir benda til þess að þrír flokkar, Græningjar, Frjálslyndir og Sambandsflokkur Söru Wagenknecht séu á mörkum þess að ná því fylgi, þótt nýjustu kannanir hafi nokkuð dregið úr óvissunni.

En fari svo að flokkarnir þrír falli út af þingi fá hinir flokkarnir öll þingsætinn og þannig gæti AfD jafnvel náð meirihluta þeirra.

Þrátt fyrir gott gengi í kosningum undanfarin ár (AfD fékk til dæmis flest atkvæði í kosningunum í Thüringen 2024) hafa aðrir flokkar sameinast um að halda AfD frá völdum með því að hafna samstarfi við kjörna fulltrúa flokksins.

Hreinn meirihluti á þinginu í Saxlandi-Anhalt myndi hins vegar losa flokkinn úr þeirri spennutreyju.

Gangi þetta ekki eftir, standa aðrir stjórnmálaflokkar frammi fyrir svipuðu verkefni og víða annars staðar í Þýskalandi; að finna leið til að mynda starfhæfa stjórn án AfD.

.Allir hinir flokkarnir hafna stjórnarsamstarfi við AfD. Kristilegir demókratar, flokkur Merz kanslara, hefur jafnframt hafnað samstarfi við Vinstri flokkinn, sem er beinn arftaki gamla kommúnistaflokksins í Austur-Þýskalandi.

En til að halda AfD frá völdum gæti CDU því þurft að mynda samsteypustjórn með SPD, Græningjum og Vinstri flokknum—eða minnihlutastjórn sem Vinstri flokkurinn ver falli. Það kemur ekki á óvart að sá möguleiki þyki lítt spennandi - en í takt við stefnu annarra flokka um pólitískan eldvegg, Brandmauer. Þetta myndi líka styrkja þá mynd sem AfD vill teikna: að allir hinir, gömlu flokkarnir séu hluti sama bandalagsins sem standi gegn stefnu AfD.

Ulrich Siegmund, leiðtogi AfD í Sachsen-Anhalt er aðeins þrjátíu og fimm ára gamall; fæddur þremur vikum eftir að Vestur- og Austur-Þýskaland voru sameinuð í eitt ríki. Hann hóf stjórnmálaferil sinn meðal Kristilegra Demókrata, en gekk í AfD 2014 og komst á sambandsríkisþingið tveimur árum síðar.

Siegmund hefur sópað fylgi að flokknum, og hrist af sér ásakanir um tengsl við öfgahreyfingar; þó hefur verið staðfest að hann var einn af þeim sem sóttu umdeildan fund hægri-öfgamanna í Potsdam fyrir nokkrum árum, þar sem rætt var um leiðir til að flytja útlendinga (jafnvel fólk með þýskan ríkisborgararétt) úr landi.

Siegmund hefur verið áberandi í kosningabaráttu flokksins og ekki síður á samfélagsmiðlum; á Tiktok er hann með næstum 800 þúsund fylgjendur og yfir 600 þúsund á Instagram. Sven Schulze, helsti andstæðingur hans og núverandi forsætisráðherra Saxlands-Anhalt er með 12 þúsund fylgjendur á Instagram.

Hörð stefna gegn innflytjendum

Verði niðurstaðan sú að AfD nái meirihluta sæta á sambandsríkisþinginu í Saxlandi-Anhalt, verður það í fyrsta skiptið sem flokkurinn kemst til valda í nokkru sambandsríki Þýskalands.

Á landsvísu hefur AfD beitt sér fyrir harðari stefnu gagnvart innflytjendum og flóttafólki, og það endurspeglast í stefnuskrá flokksins fyrir kosningarnar á sunnudaginn. Þótt ýmislegt af því sem þar kemur fram sé á forræði stjórnvalda í Berlín, þá hafa einstök sambandsríki talsvert vald, til dæmis hvað varðar lögreglu, menntakerfi og menningarstefnu.

Í stefnuskránni kemur til dæmis fram að gera eigi átak í því að flytja á brott eins marga og hægt er af þeim sem ekki hafa fengið stöðu flóttafólks, og vinna gegn því að kirkjur og söfnuðir hjálpi flóttafólki sem komið hefur til Saxlandi-Anhalt.

„Í því sem flokkurinn kallar ríkisstjórnaráætlun sína má að mínu mati finna ýmis afar umdeild stefnumál“, segir Maximilian Conrad. „Um menntamál, innflytjendamál og fjölmenningu, en líka um réttindi kvenna. Afstaða flokksins gagnvart þungunarrofi er mjög merkileg. Og þarna er að finna atriði sem að mínu viti samræmast ekki lýðræðislegu stjórnkerfi. Þetta er ekki gamaldags eða slíkt, heldur gengur út að að hola stofnanir lýðræðissamfélags að innan. Almannafjölmiðlar yrðu til að mynda í raun lagðir niður í núverandi mynd og ég hef áhyggjur af stjórnarskrárvernd Saxlands-Anhalt. Það er öryggisstofnun sambandslandsins sem fylgist með öfgahreyfingum og ógnum við lýðræðisskipulagið. AfD segir stjórnarskrárverndina, Landesverfassungsschutz, pólitískt verkfæri til að hræða stjórnarandstöðuna eða gera alla andstöðu óhugsandi.“

Stjórnarskrárverndin í Saxlandi-Anhalt hefur formlega skilgreint Alternative für Deutschland sem hægriöfgahreyfingu.

Á öðrum sviðum boðar AfD ekki síður róttæka stefnubreytingu. Flokkurinn vill að skólar og menningarstofnanir rækti þýska þjóðarvitund: banni regnbogafána í skólum, dragi þýska fánann að húni daglega, endurskrifi sögunámsefni - meðal annars með áherslu á að hætta að tönnlast á sögulegri skömm Þjóðverja - seinni heimsstyrjöldinni. Og svo aðskilja börn flóttafólks frá öðrum nemendum. Sumt gæti landsstjórnin framkvæmt, en annað stríðir gegn stjórnarskrá eða er á valdsviði sambandsríkisins, og er því bara orð á blaði hvernig sem fer.

Veikir stöðu Merz og stjórnar hans

Friedrich Merz Þýskalandskanslari hefur ekki haft sig mikið í frammi í kosningabaráttunni í Saxlandi-Anhalt, enda þykir hann ekki vera vinsæll þar.

Merz tók við hlutverki leiðtoga Kristilegra demókrata fyrir fjórum árum og sagðist þá ætla að færa stefnumál flokksins til hægri, ekki síst til að vinna gegn auknum vinsældum AfD. Það hefur ljóslega ekki tekist - í nýlegum skoðanakönnunum er AfD með mesta fylgið á landsvísu, 27 prósent samkvæmt könnun sem gerð var um síðustu mánaðarmót, sex prósentustigum meira en Kristilegir demókratar.

Í Saxlandi-Anhalt blasir við að flokkur Merz mun tapa talsverðu fylgi, og sömu sögu er að segja í tveimur öðrum sambandsríkjum þar sem kosningar verða haldnar 20. september, Mecklenburg-Vorpommern, þar sem AfD er með mesta fylgið í könnunum, og Berlín þar sem Kristilegir demókratar tapa fylgi, en virðast þó ætla að halda velli.

Þótt Saxland-Anhalt sé ekki eitt af stærstu sambandsríkjum Þýskalands, þá telja margir þýskir stjórnmálaskýrendur að góður sigur AfD þar muni ýta undir kosningabaráttu flokksins í ríkjunum tveimur þar sem kosið verður eftir tæpar þrjár vikur, svo ekki sé talað um næstu hrinu sambandsríkiskosninga í Þýskalandi á næsta ári.

Merz nýtur takmarkaðra vinsælda á landsvísu; í könnun sem birt var í síðasta mánuði sögðust 85 prósent aðspurða vera óánægð með störf hans sem kanslara, og margir telja að hann endist ekki í embættinu fram að næstu þingkosningum sem verða 2029.

„Kosningar í sambandslöndum senda alltaf mikilvæg merki, sýna ánægju eða óánægju með ríkisstjórnina“, segir Maximilian Conrad. „Og þetta er byr í segl AfD á landsvísu. Ríkisstjórn Merz er ekki í bráðri hættu en til lengri tíma er þróunin skýr: AfD vex ásmegin, er stærsti flokkurinn í könnunum á landsvísu og það er þróun sem virðist halda áfram.“