Finnskir bændur stóðu frammi fyrir meiriháttar breytingum á rekstrarumhverfi og búskaparháttum þegar Finnland varð aðili að Evrópusambandinu 1995. En hvernig hefur þeim farnast síðan þá? Framleiðendum í landbúnaði í Finnlandi hefur fækkað verulega, býlin eru orðin stærri, sérstaklega í mjólkurframleiðslu, en þegar á heildina er litið hefur landbúnaðarframleiðsla ekki minnkað - þvert á væntingar fræðimanna í upphafi.
Málsvarar bænda og þeir sem þekkja til í þessum geira segja að bæði tímabundnar og varanlegar undanþágur í landbúnaði sem finnsk stjórnvöld sömdu um við Evrópusambandið - og styrkirnir sem bændur fá á grundvelli þessara undanþága - séu ein af forsendum þess að landbúnaður haldi velli í Finnlandi.
Mótmæltu í aðdraganda aðildar
Finnskir bændur mættu oftar en einu sinni á traktorum sínum í miðborg Helsinki, mánuðina og misserin áður en þjóðaratkvæðagreiðsla var haldin um aðild Finna að Evrópusambandinu í október 1994 - þegar rétt tæplega fimmtíu og sjö prósent kjósenda samþykktu aðild.
„Finnskir bændur voru mjög andsnúnir aðild að Evrópusambandinu, því það lá ljóst fyrir að aðild yrði mikil áskorun fyrir landbúnaðinn,“ segir Jyrki Niemi, prófessor við stofnun á vegum finnska landbúnaðarráðuneytisins.
Niemi hefur um langt skeið fylgst með þróun finnsks landbúnaðar og tók meðal annars þátt í aðildarviðræðum Finnlands við Evrópusambandið.
„Ástæðan fyrir þessu var að finnskur landbúnaður naut mjög mikillar verndar áður en Finnland varð aðildarríki.“
Verðhrun til framleiðenda í upphafi
Vegna þessarar verndar og í raun ákveðinnar einangrunar frá ytri markaðsaðstæðum, var verð til framleiðenda í finnskum landbúnaði talsvert hærra en í ríkjum Evrópusambandsins. Það breyttist í einni svipan um áramótin 1994–1995, þegar aðild Finnlands að ESB tók gildi.
„Verð til framleiðenda lækkaði um fjörutíu prósent að meðaltali,“ segir Niemi, og bætir því við að verð á aðföngum hafi einnig lækkað, en ekki nóg til að bæta upp það tap sem framleiðendur urðu fyrir. Hann telur að samdráttur í tekjum hafi verið um tíu prósent að meðaltali á þessum tíma.
Þótt Finnar hefðu samið um undanþágur frá sameiginlegu landbúnaðarstefnunni - meira um það hérna að neðan - þá tók talsverðan tíma fyrir finnskan landbúnað að jafna sig.
Færri og stærri býli
Það sem gerðist síðan var að bændur fóru að bregða búi, fyrst og fremst þeir sem sáu ekki fram á að þrífast við þessar breyttu aðstæður, segir Johan Aberg, framkvæmdastjóri landbúnaðarmála hjá finnsku bændasamtökunum MTK.
„Þegar maður horfir til baka, þá myndi ég segja að það eru blendnar tilfinningar sem tengjast þessu,“ segir Aberg. „Árið 1994 voru um 130 þúsund býli í Finnlandi, en nú eru þau um 38 þúsund.“
Og þeim fækkar um þetta eitt þúsund á ári, segir Aberg; Niemi segir að þegar þessi fjörutíu þúsund eða svo býli í Finnlandi séu skoðuð, komi í ljós að sjötíu til áttatíu prósent af öllum tekjum af landbúnaði komi frá fjórðungi þessara býla.
Það hafa sem sagt orðið grundvallarbreytingar á landbúnaði í Finnlandi á þessum þrjátíu árum og meiri kröfur um fjárfestingar. Gott dæmi eru kúabú, segir Aberg.
„Þegar við gengum í Evrópusambandið voru um 12 kýr að meðaltali á hverju kúabúi,“ segir Aberg. „Núna er meðalfjöldinn kominn upp í 70, og ef við horfum á ný kúabú, þá er enginn að byggja fjós fyrir minna en 150 til 200 kýr.“
Sem þýðir að það eru meiri tækifæri, sérstaklega fyrir yngri bændur til að fjárfesta í nýrri tækni, segir Johan - nokkuð sem hefði ekki verið mögulegt fyrir smærri kúabú.
„Það hefði aldrei verið mögulegt að kaupa mjólkurþjarka og aðra nýja tækni fyrir lítil kúabú, þannig að frá þessu sjónarmiði hafa áhrifin af aðild líka verið jákvæð hvað varðar samkeppnishæfni og innleiðingu nýrrar tækni.“
Stóðust samkeppnina á opnum markaði
Margir óttuðust auðvitað að aðild Finnlands að Evrópusambandinu og innri markaðnum þýddi að þegar erlendar landbúnaðarvörur flæddu inn á finnska markaðinn.
Skýrslur og spár sem gerðar voru um þetta - meðal annars af Jyrki Niemi – töldu að framleiðsla í landbúnaði myndi minnka. Þessar spár hafa hins vegar ekki gengið eftir, segja bæði Aberg og Niemi.
„Framleiðslan hefur haldið velli og í sumum greinum erum við jafnvel að framleiða meira en við gerðum fyrir inngöngu í ESB,“ segir Aberg.
„Í þeim skilningi getum við talað um að inngangan hafi haft velgengi í för með sér; að jafnvel eftir inngönguna gátum við framleitt meira.“
Flóknar stuðningsaðgerðir fyrir landbúnaðinn
Það lá alltaf fyrir að ef Finnland yrði eitt af aðildarríkjum Evrópusambandsins, þyrfti að semja um sérlausnir vegna landbúnaðar. Rræktanlegt land í Finnlandi er um 2,3 milljónir hektara, og rúmlega helmingurinn af því landi er norðan við 62. breiddargráðu; nokkuð sem hefur mjög ákveðna merkingu þegar rætt er um sérlausnir fyrir landbúnað í Finnlandi.
Í sameiginlegri landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins er talað um „stoðir“ eða pillars á ensku. Fyrsta stoðin felst í beingreiðslum til bænda, nokkuð sem bændur í öllum aðildarríkjum ESB fá til að styðja við starfsemi sína og jafna út tekjur. Stærsti hlutinn af fjárframlagi Evrópusambandsins til landbúnaðar fer í þetta.
Önnur stoðin (second pillar) er fjármögnuð sameiginlega af ESB og viðkomandi ríki, og snýst meðal annars um stuðning til ákveðinna svæða sem kannski eiga í meiri erfiðleikum en önnur, meðal annars vegna staðsetningar. Þetta er kallað á ensku natural constraint payments.
Sem eitt af aðildarríkjum ESB fá Finnar þannig framlög úr þessum sjóðum Evrópusambandsins, en leggja einnig sjálfir til fjármagn til að styðja landbúnaðinn: samtals nemur þetta fjármagn um tveimur milljörðum evra á hverju ári. 40 prósent af því koma frá Evrópusambandinu og 60 prósent frá finnskum stjórnvöldum.
Nordic Support
Beingreiðslur úr fyrstu stoðinni eru alfarið fjármagnaðar af Evrópusambandinu, svæðabundinn styrkur úr annarri stoðinni er fjármagnaður sameiginlega af ESB og Finnlandi, og síðan er það það sem kallað er Nordic Support: það eru sérstakir styrkir fyrir finnskan landbúnað norðan við 62. breiddargráðu; styrkir sem Finnar fengu sérstaka og varanlega undanþágu fyrir í aðildarviðræðunum við ESB og eru alfarið fjármagnaðir af finnskum stjórnvöldum.
„Við erum með varanlegan stuðning, ekki fyrir allt landið, heldur nyrðri hluta þess,“ segir Aberg. „Við köllum þetta Nordic Support og Svíþjóð er með sama fyrirkomulag fyrir nyrstu svæðin þar. Þetta er innlent stuðningskerfi og það er varanlegt, því það er skrifað inn í aðildarsáttmálann.“
Stjórnvöld í Finnlandi hafa einnig fengið það í gegn að þau geti styrkt bændur sunnan 62. breiddargráðu, á þeirri forsendu að veðurfar þar sé erfiðara en annars staðar í ríkjum Evrópusambandsins.
Reyndar eru einnig í boði styrkir fyrir bændur alls staðar í Finnlandi vegna þess að ræktarland í Finnlandi öllu er skilgreint sem erfiðara ræktarland - á ensku er þetta kallað Areas with natural constraints, eða ANC - það mætti kannski þýða sem svæði þar sem náttúrulegar aðstæður standa landbúnaði fyrir þrifum.
„Allt landið er skilgreint sem erfiðara ræktarland, eða ANC,“ segir Aberg. „Þannig að við getum greitt þessa ANC-styrki alls staðar í Finnlandi. Þetta er fjármagnað með fé frá finnskum stjórnvöldum, sem þýðir að við erum með meiri stuðning af þessu tagi en víðast hvar annars staðar í ríkjum Evrópusambandsins.“
Áskoranir en líka almennur stuðningur við landbúnað
Nánari útskýringar á þessu fyrirkomulagi er að finna í viðtölunum við Niemi og Aberg hér að neðan. Í lok viðtalsins við Aberg talar hann meðal annars um hvernig finnskum landbúnaði tókst að halda velli með aukinni áherslu á markaðssetningu varanna sem finnskra.
Af samtölunum við báða er ljóst að finnskur landbúnaður stóð frammi fyrir miklum áskorunum þegar Finnland varð hluti af Evrópusambandinu - og síðan þá hafa orðið verulegar breytingar sem bændum hefur gengið misvel að takast á við.
En á sama tíma og það er mikill stuðningur meðal almennings í Finnlandi við aðild að Evrópusambandinu, hafði aðildin líka í för með sér að það myndaðist breið og viðvarandi pólitísk samstaða um nauðsyn þess að styrkja finnskan landbúnað og vernda hagsmuni greinarinnar, segir Niemi.
„Allir stjórnmálaflokkar virðast vera sammála um að finnskir bændur eigi að fá réttláta meðferð innan Evrópusambandsins og að við þurfum að viðhalda stuðningskerfi fyrir landbúnaðinn til að vera sjálf okkur næg,“ segir Niemi, og undir það tekur Aberg.
