Cincinnati-borg í Ohio í Bandaríkjunum er þekkt fyrir allt annað en geirfugla. Þetta kann þó að vera að breytast. Hér hefur fuglinn numið land, í vissum skilningi, og látið til sín taka, þótt hann geti ekki flogið og hefðbundin heimkynni hans séu við Norður-Atlantshaf, langt frá Ohio. Uppstoppaður geirfugl, sem komið var fyrir á aðalsafni borgarinnar (Museum of Natural History & Science) árið 1974 reynist vera síðasti kvenfuglinn sem ól aldur sinn á þessari jörðu.
Nú er hann reyndar vistaður, allavega um sinn, skammt frá móðursafninu, þar sem skilyrði til varðveislu eru hagstæðari, í samræmi við kröfur sem gerðar eru til vörslu verðmætra muna.
Cincinnati er á stærð við Reykjavík. Borgin státar m.a. af glæsilegri lestarstöð í art deco-stíl. Sjálf byggingin (reyndar er um margar byggingar að ræða) telst einn af minnisvörðum nútímabyggingarlistar. Það tók nokkur ár að reisa hana, og hún hefur tekið miklum breytingum í tímans rás, en hönnun hennar hófst árið 1928. Þótt lestarstöðin sé svo að segja úrelt í nútímanum, skipar hún sérstakan sess í bandarískri menningu, birtist m.a í kvikmyndinni Superman frá 2025. Cincinnati var á árum áður, fyrir tíma einkabílsins, miðstöð lestarsamgangna í Bandaríkjunum. Hún þurfti að hafa góða skiptistöð, sinn „Union Terminal“. Nú er stassjónin ekki lengur mikilvæg samgöngubót, réttara væri að segja að hún sé safnasafn. Hún er risavaxinn safngripur sem hýsir bæði sjálfa sig og önnur söfn, m.a. náttúruminjasafn og safn tileinkað helförinni. Útdauður fuglinn, sem hér hefur fengið hæli, kallast á við safnið um helförina.
Geirfuglastofn heimsins
Um 80 uppstoppaðir geirfuglahamir eru til á náttúrugripasöfnum og einkasöfnum víða um heim. Breski rithöfundurinn og fuglamaðurinn Errol Fuller tók saman ítarlegt yfirlit yfir flest sem varðaði geirfuglinn, meðal annars heimkynni hamanna, í viðamiklu riti sínu The Great Auk (1999). Leynd hvílir yfir nokkrum fuglum, en vitað er að langflestir eru í Evrópu og Norður-Ameríku: Bretlandi (21-22), Þýskalandi (10-12), Bandaríkjunum (9-10), Frakklandi (7-8), Danmörku (4), Sviss (3-4). Aðrir fuglar eru á víð og dreif um Evrópu. Landafræði nýlendutímans skýrir dreifinguna. Hamirnir eru í mismunandi ásigkomulagi. Uppstopparar hafa ekki alltaf vandað til verksins og hamirnir stundum lent í volki. Athyglisvert er að höfuðból fuglsins fyrr á tíð, Nýfundnaland og Ísland, eru afskipt, eiga sitt hvorn fuglinn.
Mikið var haft fyrir því að fanga fuglana á sínum tíma og ávallt var um töluverð verðmæti að ræða, enda ljóst að fágætir gripir væru hér á ferð. Þegar fuglunum fækkaði gerðu kaupmenn og minjasöfn út leiðangra á þekktar geirfuglaslóðir, í félagi við íslenska formenn sem höfðu árabáta til umráða og kunnu til verka. Saga fuglanna áttatíu er þess vegna býsna vel þekkt, ekki síst þeirra síðustu sem féllu í Eldey, frá 1830 (þegar varplandið á Gerfuglaskeri hvarf í eldgosi) til 1844, þegar yfir lauk. Einstök heimild um síðustu veiðiferðirnar er Geirfuglabók Johns Wolleys, byggð á viðtölum við síðustu áhafnirnar sem réru til Eldeyjar. Handrit Wolleys verður gefið út ásamt skýringum hjá Pelagic-forlaginu í London í lok þessa árs í ritstjórn okkar Más Jónssonar, prófessors í sagnfræði við Háskóla Íslands.
Lengi vel var talið að Cincinnati-fuglinn væri aðeins einn af mörgum. Nýlega kom hins vegar í ljós að þetta var síðasti kvenfuglinn sem drepinn var ásamt maka sínum á varpstað á Eldey í júníbyrjun árið 1844. Eggið lá brotið við hlið hennar á klöppinni. Leifar fuglanna tveggja, aðrar en hamirnir, hafa varðveist í vínanda í krukkum á Náttúruminjasafni Kaupmannahafnar (Statens Naturhistoriske Museum). Hamirnir voru taldir mun verðmætari og merkilegri sýningargripir en líffærin og flögruðu því um heiminn. Erfðarannsókn velska náttúrufræðingsins Jessicu Thomas og samstarfsfólks hennar árið 2017, byggð á samanburði á leifunum í Kaupmannahöfn og uppstoppuðu fuglum, sem til greina komu miðað við sögulegar heimildir, reyndist hins vegar afar mikilvæg, og staðfesti að fuglinn á safninu í Brussel var síðasti karlfuglinn. Sá fugl hefur verið talinn afar verðmætur, jafnvel svo að ekki hefur verið talið rétt að hafa hann til sýnis fyrir almenning. Þetta hljóta að teljast kaldhæðnisleg örlög safngrips sem hefur það hlutverk að laða til sín fjölmenni. Það tók fréttamennina Björn Malmquist og Árna Snævarr heilt ár að fá leyfi til að fá að sjá fuglinn og mynda hann þannig að hægt væri að greina frá honum í Ríkissjónvarpinu.
Leitin að síðasta kvenfuglinum reyndist öllu flóknari en karlfuglinum þar sem fuglum hafði verið ruglað saman fyrir misskilning. Skýrslur safna bentu til þess að nokkrir hamir kæmu til greina og lengi vel var talið að sá síðasti væri á safni í Los Angeles. Loks leiddi erfðarannsókn Jessicu Thomas og félaga í ljós árið 2025 að síðasti kvenfuglinn væri sá sem nú er í Cincinnati-safninu.
Stjórnendur safnsins hafa fagnað þessum niðurstöðum. Þeirra fugl er allt í einu orðinn „ofurstjarna“ og vekur athygli. Markaðsvirði hans hefur líklega aukist talsvert, en hann er ekki falur. Vissulega verðskuldar hann sérstaka gæslu, eins og fuglinn í Brussel, en engu að síður er hér tekið á móti hópum fólks sem finnst gaman og fróðlegt að berja hann augum og mynda hann, undir eftirliti.
Heimsóknin á safnið í Cincinnati
Breskt kvikmyndagerðarfólk, búsett í Vermont í Bandaríkjunum, hjónin Matt Aeberhard og Melanie Finn, sem framleiða vandaðar heimildarmyndir um fugla og umhverfismál undir merkinu BirdStory (https://www.birdsofamerica.film), hafa sýnt síðasta kvenfuglinum áhuga. Nýlega fengu þau leyfi safnsins í Cincinnati til að mynda fuglinn. Þau buðu mér að slást í för með sér um miðjan apríl síðastliðinn. Ekki var hægt að hafna slíku boði. Á leiðinni vestur lá leið Flugleiðavélarinnar fram hjá Nýfundnalandi. Það minnti mig á sláturhúsið á Fönkeyju þar sem geirfuglinum (og sömuleiðis Beó, þökk frumbyggjum) var nánast útrýmt í kjölfar vesturferða Evrópumanna fyrr á öldum. Saga síðasta parsins og veiðanna á Eldey er auðvitað örsmár kafli í sögu geirfuglaveiða, ef haft er í huga sláturhúsið á Fönkeyju við Nýfundnaland þar sem þúsundir fugla féllu á fáum áratugum, en oft staðnæmist fólk við það allra síðasta. Á ensku er nú til dags mikið skrifað um „endlings“, síðustu dýrin, og ekki að ástæðulausu.
Hliðið að dýrasafninu í Cincinnati er harðlæst þegar okkur ber að garði, en safnstýran, Heather Farrington, tekur glaðbeitt á móti okkur og býður okkur inn. Hún leiðir okkur inn í helgidóm safnsins. Hér eru hundruð ef ekki þúsundir uppstoppaðra dýra í hillum og skúffum, allt samviskusamlega merkt með latneskum nöfnum. Svo rekur hún sögu síðasta kvenfuglsins af tegundinni Pinguinus impennis, geirfuglsins.
Eigendasagan allt frá því að fuglinn verpti á Eldey í júníbyrjun árið 1844 er flókin. Uppstoppaða fuglinn áttu um skeið þekktir fuglamenn, m.a. George Dawson Rowley og Vivian Hewitt. Sá síðarnefndi hafði fuglinn með sér til Bahamaeyja og þar dvöldu báðir um hríð. Í framhaldinu var fuglinn seldur á uppboði (ásamt geirfuglseggi) í London árið 1974 fyrir 25.000 dollara. Seljandinn hefur ekki vitað hvað hann var með í höndunum. Kaupandinn var velgjörðarmaður Cincinnati-safnsins og færði því fuglinn að gjöf.
Að lokinni kynningu Heather Farrington á sögu fuglsins er hann dreginn varlega fram úr fylgsni sínu. Fuglinn lætur sér fátt um finnast, en viðstödd eru snortin. Kvikmyndagerðarfólkið hefur sín störf, bregður vélum sínum og ljósum á loft og rekur garnirnar úr undirrituðum sem er þráspurður um sögu fuglsins, örlög tegundarinnar og samskipti manna og annarra dýra. Eftir langar samræður þakka gestirnir fyrir sig, eilítið utan við sig eftir samveruna með síðasta fuglinum, kveðja og taka stefnuna á lestarstöðina nafntoguðu. Það þarf að huga að eiganda fuglsins – safnasafninu, lestarkerfinu og húsagerðarlistinni.
Kynntist parið á „miðstöð sjófuglanna“?
Fyrir nokkrum árum uppgötvuðu fuglafræðingar áningarstað sjófugla á miðju Norður-Atlantshafi, svokallaðan „Seabirds‘ Hotspot“, miðstöð sjófugla. Þetta er allstórt svæði milli Fönkeyju og Frakklands. Nokkrir íslenskir vísindamenn áttu þátt í þessari merku uppgötvun. Þau telja að hér hafi milljónir sjófugla af ólíkum tegundum áð á ferðum sínum um hafið til og frá varpstöðvum. Líklega til að blanda geði við aðra fugla, ekki síst parast. Á skilum sjávarbotnsins er mikið uppstreymi, kjörinn staður til að endurnærast og stofna til náinna tengsla. Vísindamennirnir leggja til að þetta svæði verði gert að opinberu verndarsvæði, fuglunum til framdráttar.
Telja má víst að hraðskreiður geirfuglinn, risaþota Norður-Atlantshafsins, hafi staldrað hér við, eins og ættingjar hans í fuglaheiminum. Skyldi ekki hjörtum fuglanna hafa „svipað saman“, svo notað sé orðalag Tómasar Guðmundsonar í kvæðinu um Súdan og Grímsnes? Mér er orðið tamt að tala um miðstöð úthafsins sem „Woodstock sjófuglanna“, en það hefur ekki fengist viðurkennt, og ekki birst á prenti fyrr en nú. Einhvern veginn finnst mér við hæfi að síðasti fuglinn fái gistingu á vegum stöðvarinnar í Cincinnati, sem nú er minnisvarði um iðandi mannlíf og viðskipti á síðustu öld. Er fuglinn ekki í vissum skilningi kominn aftur á fyrri slóðir þar sem örlög hans voru ráðin? Starfsemin í lestarstöðinni var og er vissulega annars eðlis en straumar hafsins en samt á sinn hátt sambærileg við „miðstöð sjófuglanna“ í miðju Norður-Atlantshafinu.
Ef til vill hafa fuglarnir góðu í Brussel og Cincinnati tekið þátt í Woodstock-hátíðinni í úthafinu, parast fyrir lífstíð og haldið áfram til Eldeyjar. Fóru þeir kannski hér um oftar en einu sinni? Alfred Newton, prófessor í Cambridge, sem kom til Íslands í félagi við John Wolley að leita að geirfuglum sumarið 1858 og staðfesti aldauða geirfuglsins af mannavöldum, taldi sig sjá að tvö geirfuglsegg, sem hann skoðaði á Englandi, bæru þess merki að vera frá sama móðurfuglinum. „Enginn sem þekkir til eggja,“ sagði hann, „getur velkst í vafa um að þessi egg eru frá sama fuglinum“. Líklega hafi fuglinn orpið á Eldey bæði 1840 og 1841, skömmu áður en tegundin leið undir lok.
Hvernig hefur fuglinum orðið við þegar hann missti eggið sitt og þurfti að sjá á eftir því í hendur veiðimanns eða safnara? Og hvernig má það vera að hann verpti aftur á sama stað? Mörgum þykir ekki við hæfi að spyrja slíkra spurninga og ekki sé ástæða til að gera ráð fyrir sorgarviðbrögðum fugla. En eru fuglar ekki vitibornar tilfinningaverur eins og við hin? Verðskulda þeir ekki ævisögur eins og mannfólkið? Varðar okkur ekki um tengsl okkar við önnur dýr, alveg eins og önnur félagsleg tengsl? Sú skoðun á vaxandi fylgi að fagna bæði meðal leikra og lærðra – og hún er vel studd með ítarlegum rannsóknum og gögnum – að greina megi margs konar tilfinningar, sem hingað til hafa gjarna verið taldar einskorðast við fólk, í atferli annarra lífvera, dýra og plantna.
Endastöð
Endastöð geirfuglsins og örlög síðustu fuglanna varða okkur meira en ætla mætti. Dauði fuglanna tveggja markaði ekki aðeins endalok tegundar; hann setti hugmyndina um aldauða dýrategunda af mannavöldum á dagskrá. Eðli málsins samkvæmt er sú hugmynd áberandi í nútímaumræðu um náttúruvá. Nokkrar tegundir sjófugla eru í bráðri hættu og kannski væri Woodstock-verndarsvæðið til bóta. Það er táknrænt, hugsa ég þegar ég kem heim úr leiðangrinum til Cincinnati, að geirfuglinn, þessi heimsborgari sem öslaði í þúsundir ára um víðerni Norður-Atlantshafsins og lánaði ótal söfnum haminn af sér í tvær aldir eða svo, skuli koma við sögu glæsilegu lestarstöðvarinnar í Cincinnati – „terminalsins“ þar sem leiðir lágu út og suður.
Höfundur er fyrrverandi prófessor í mannfræði við Háskóla Íslands.
Fáðu aðgang að þessari grein
Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er.
Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli.
Tryggðu þér aðgang núna.
Innskráning
Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu.
Fáðu þér áskrift til að lesa áfram
Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift.
Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is.
