Meirihluti þeirra íslensku sakamanna sem sendir voru í afplánun refsidóma til Danmerkur var dæmdur fyrir þjófnað. Um miðja átjándu öld voru mikil harðindi á Íslandi og fólk fór í hrönnum á vergang og neyddist til að sjá sér farborða með því að stela. Tæp 92% þeirra sem fluttir voru til Kaupmannahafnar á árunum 1755-1759 voru dæmdir fyrir þjófnað.
Síðari hluti nítjándu aldar var í rauninni nær samfelldur harðindakafli og var ástandið einna verst eftir móðuharðindin.
Eiríkur Hermannsson sagnfræðingur fjallar í MA-ritgerð sinni um aðstæður almúgafólks og tíðaranda á tímabilinu 1790–1810.
Í þriðja þætti Betrunar á Rás 1 segir Eiríkur frá fjölskyldu sem bjó á Þverá í Fljótshlíð.
Einar Ásmundsson og kona hans Ragnhildur Sigurðardóttir bjuggu ásamt tveimur dætrum sínum að Neðri-Þverá í byrjun nítjándu aldar en þau höfðu misst sex börn á sex árum. Árið 1803 var Einar sakaður um þjófnað eftir að hafa gengið bónleiðar til búðar. Ragnhildur gekk með níunda barn þeirra. Að sögn Eiríks var Einar á leið í verið og aðstæður á heimilinu afar erfiðar á þessum tíma. Það verður kveikjan að því að hann lætur freistast til að skera kind og svo kindur, segir Eiríkur.
Dæmdur til ævilangrar þrælkunar
Einar játar síðar að hafa fyrst skorið kind sem hann fann meðal sinna kinda en var aldrei dæmdur fyrir þjófnaðinn á henni þar sem eigandinn fannst aldrei. Hann var aftur á móti dæmdur fyrir að hafa stolið þremur öðrum. „Hann er sem sagt dæmdur til ævilangrar þrælkunar,“ segir Eiríkur.
Réttarhöldin voru að hans sögn merkileg heimild en þau voru haldin í Kirkjulækjarhelli, þingstað Fljótshlíðinga. Vitnin voru öll úr nágrenninu og dómendur góðbændur í nágrenninu, þar á meðal Vigfús Thorarensen sýslumaður sem var nágranni fjölskyldunnar á Þverá.
Einar sat fyrst inni í fangelsinu við Arnarhól og var síðan sendur til Kaupmannahafnar þar sem hann sat inni í rúmt ár. Þá eignast hann danskan velgjörðarmann sem fær hann lausan úr fangelsi og kemur honum á skip til Íslands. Þessi velgjörðarmaður var fátækrafulltrúi í Kaupmannahöfn og hefur væntanlega kynnst Einari í gegnum starfið því Einar var ærulaus og mátti því ekki vinna fyrir góðborgara líkt og þeir sem höfðu æruna. Hann var einn fárra refsifanga sem áttu afturkomu auðið úr þrælakistum Kaupmannahafnar.
Svo fór að Einar komst heim aftur nokkrum árum eftir að hann hóf afplánun og náði að sameina fjölskylduna að nýju. Aðeins nokkrum árum síðar fórst Einar ásamt allri áhöfn áttærings fyrir utan Hlöðunes á Vatnsleysuströnd.
Afplánaði dóm sem hún fékk ekki
Ragnhildur hafði verið dæmd samsek Einari og í eins árs fangelsi. Refsingunni var frestað þar sem hún var þunguð þegar dómurinn féll. Þegar sonur þeirra Einars fæddist var hann sendur í fóstur og hún send í fangelsið við Arnarhól og afplánaði þar sinn dóm. Drengurinn lést aðeins nokkurra vikna gamall.
Ragnhildur var hins vegar sýknuð í Hæstarétti eftir að hafa afplánað þannig að hún var í fangelsi í ár þrátt fyrir sýknu og fékk engar bætur fyrir. „Þannig að hún sat af sér dóm sem hún fékk ekki,“ segir Eiríkur Hermannsson í þættinum.
Sigríður Hjördís Jörundsdóttir sagnfræðingur hefur rannsakað afdrif íslenskra fanga í dönskum þrælakistum á 18. og 19. öld. Af þeim sakamönnum sem hún hefur fundið lifði sennilega aðeins þriðjungur þeirra af dvölina í Kaupmannahöfn. Þeirra á meðal voru 17 fangar, tólf karlar og fimm konur, sem voru sett á skip 1763 og flutt til Austur-Finnmerkur.
„Þegar þarna í kringum 1760 fara menn að horfa á það að það er fullt af Íslendingum með lífstíðardóm í fangelsum í Kaupmannahöfn. Á sama tíma er verslun í Finnmörk og kaupmenn þar að segja að það vanti fólk til Finnmerkur. Þetta sé bara að verða ófremdarástand. Og þá dettur einhverjum snillingi það í hug: „Heyrðu, þarna er fullt af Íslendingum, þeir eru vanir erfiðu loftslagi og því að veiða.“ Hvort það væri ekki bara ráð að skutla þeim til Finnmerkur? Og þetta er bara ákveðið – að tæma fangelsin af íslenskum föngum í Kaupmannahöfn og flytja þá til Finnmerkur. Þetta reynast vera 17 einstaklingar og það eru fimm konur í þessum hópi. Þær eru ekki sáttar við þetta og skrifa stjórninni bréf um að þær vilji bara alls ekki fara til Finnmerkur og hafi eðlilega viljað komast bara heim til sinna barna og sinnar fjölskyldu. Þannig að þær eru fluttar nauðungarflutningi til Finnmerkur,“ segir Sigríður Hjördís í þriðja þætti Betrunar á Rás 1.
Planið var að þegar fangarnir kæmu af skipsfjöl þarna lengst norður í Barentshafi væru þeir frjálsir einstaklingar. „Í dag eru þá til afkomendur af þessum einstaklingum því það er vitað að einhverjir giftast og eignast fjölskyldur þarna,“ segir Sigríður Hjördís. Hún hefur ekki fundið neinar upplýsingar um konurnar fimm. Það megi velta fyrir sér hvert frelsið sem felst í því að vera fluttar nauðugar á stað sem þær þekkja engan og vita ekkert um.
Drýgði blóðskömm með systur sinni
Einn þeirra festingarþræla sem sendir voru til Finnmerkur 1763 átti svo sannarlega eftir að eignast þar börn og buru. Afkomendur þessa manns, Vigfúsar Þórðarsonar, leituðu til Ættfræðingafélagsins fyrir tæpum tveimur áratugum eftir upplýsingum um forföður sinn.
„Hann forfaðir þinn var dæmdur til dauða fyrir blóðskömm á Íslandi árið 1747, dómnum var breytt til þrælkunar og hann sat sem festingarþræll í Stokkhúsinu í Kaupmannahöfn á annan áratug. Hann var síðar náðaður og sendur frjáls maður til Finnmerkur í Noregi ásamt ellefu öðrum íslenskum föngum.“
Þetta var upphaf svars sem Fredrik Ekeli, ungur norskur piltur, fékk frá félaginu. Ekeli sendi fyrirspurnina fyrir hönd föður síns en þeim feðgum lék forvitni á að vita eitthvað um íslenskan forföður sinn sem átti að vera fæddur um 1717.
Það þarf engan að undra þótt þeim feðgum brygði við svarið, festingarþræll – blóðskömm!
Vigfús var dæmdur til lífláts fyrir að eiga barn með Guðrúnu systur sinni en slíkt varðaði við líflát á þessum tíma samkvæmt Stóradómi.
Engum sögum fer af örlögum Guðrúnar Þórðardóttur en allt bendir til þess að henni hafi verið drekkt í hylnum í Öxará. Hvað varð um barn þeirra systkinanna er ekki vitað.
Vigfús Þórðarson varð frjáls maður við komuna til Finnmerkur, kvæntist ári síðar konu þar og eignaðist með henni þrjú börn. Vigfús lést 1788, rúmlega sjötugur, sem frjáls maður.
Í þættinum er einnig rætt við Halldór Guðmundsson, bókmenntafræðing og rithöfund, um bækur Björns Th. Björnssonar um íslenska sakamenn.
Frumkvöðull og öðrum hvatning
Bók Björns, Haustskip, er heimildasaga og segir Halldór að Björn hafi verið með þeim fyrstu sem nota það hugtak. „Það sem hann reynir í sjálfu sér að gera er það sem hefur komist í tísku í bókaútgáfu löngu seinna.“
Þar vísar Halldór til enska hugtaksins „narrative nonfiction“, hugtaks sem Íslendingar eiga í basli með, það er „nonfiction“ sem þýðir ekki tilbúningur. Björn notar hugtakið heimildasaga sem vísar í það sem er grundvallandi í bókmenntum og sá grundvöllur liggur hjá lesandanum. „Ef þú lest eitthvað sem er merkt sem skáldsaga þá veistu að höfundurinn má ljúga að þér og er að því. Þetta er tilbúningur. Ef þú lest eitthvað sem er sett fram eins og sagnfræðiverk þá veistu ekki endilega hvort höfundurinn sé alltaf að segja satt en hann er alltaf að reyna að segja satt,“ segir Halldór.
Hann segir að þessi frásagnarfræði sem Björn beitir til að mynda í Haustskipum sé mjög nærri heimildum en í öðrum verkum tekur frásögnin stundum völdin. Þau eiga það sameiginlegt að höfundarnir beita að einhverju leyti skáldsagnarlegri úrvinnslu.
Björn var frumkvöðull á þessu sviði, það er að rannsaka afdrif þessara einstaklinga sem voru sendir í dönsku fangelsin. „Jafnvel þó að á 18. öld ætti svo að heita að það væri búið að afnema pyndingar og slíkt þá voru þetta alveg hræðilegir staðir og dönsku fangelsin voru talin með þeim verstu í Evrópu á þessum tíma.“
Að sögn Halldórs gerir Björn þetta með því að lýsa örlögum einstaklinga og það verði sagan í þessu, jafnvel skáldsöguparturinn í bókunum. Lesandinn viti auðvitað að ef það kemur samtal frá 18. öld þá sé það dæmt til að vera skáldað. „Þessi saga um Íslendinga í fangelsum hefur orðið mörgum öðrum hvatning til að skoða þennan tíma og sjá hvað refsingar voru harðar,“ segir Halldór Guðmundsson í Betrun.
Í þættinum er einnig fjallað um ungan pilt frá Skógum í Eyjafirði sem var dæmdur í lífstíðarfangelsi fyrir að falsa peningaseðil. Hann afplánaði í virki konungs í Krónborg en var náðaður nokkrum árum síðar. Hann eignaðist fjölskyldu í Kaupmannahöfn og meðal afkomenda hans eru bræður. Annar varð eins konar konunglegur hirðmálari en hinn eins konar konunglegur fjármálaráðherra. „Við höfum því peninginn og listina í þessari ætt og mikla áhrifamenn í Danmörku,“ segir Halldór.
Már Jónsson, prófessor í sagnfræði, hefur síðustu áratugi sinnt rannsóknum á 17., 18. og fram á 19. öld. Mikið af rannsóknum hans tengjast sakamálum, þar á meðal útburði á börnum (dulsmál), sifjaspellum (blóðskömm) og morðum. Í þriðja þætti Betrunar kemur hann inn á tvö skelfileg morð sem framin voru annars vegar á Hornströndum og hins vegar á Austfjörðum.
Í fjórða þætti Betrunar segir Már meðal annars frá sakamáli tengdu forföður sínum, Magnúsi Benediktssyni, sem var dæmdur fyrir morð norður í landi snemma á átjándu öld. Mál sem þvældist lengi í kerfinu enda sá dæmdi stórættaður og valdamikill.
Hægt er að hlusta á þriðja þáttinn í spilara RÚV og helstu hlaðvarpsveitum. Eins hér að ofan.
