Í gær birti embætti landlæknis nýja úttekt þar sem rýnt er í þróun á andlegri heilsu, svefni, streitu, einmanaleika, hamingju og velsæld fullorðinna á Íslandi undanfarinn áratug. Í ljós kom að flestar mælingar sem embættið hefur vaktað með reglubundnum hætti í tengslum við líðan hafa staðið í stað eða þróast til verri vegar.
Þá vakti athygli að mikinn mun má sjá á öllum mælingum eftir fjárhagsstöðu, á þeim sem eiga erfitt með að ná endum saman og þeim sem eiga auðvelt með það, og munar yfirleitt tugum prósenta. Sjónum er beint að samspili fjárhagsstöðu og andlegrar líðanar í Þetta helst í dag.
„Sláandi að sjá þetta allt koma saman“
Í fyrra mátu 70 prósent andlega heilsu sína góða, sem er svipað og 2016, þegar hlutfallið var 72 prósent. Hlutfall þeirra sem fá nægan svefn fer úr 66 prósentum í 69 prósent, 27 prósent greindu frá mikilli streitu samanborið við 22 prósent 2016 og hlutfall þeirra sem fundu oft eða mjög oft fyrir einmanaleika jókst úr 7 prósentum í 11 prósent. Þá telja 56 prósent landsmanna sig mjög hamingjusama, en það hlutfall hefur lækkað jafnt og þétt frá 2016 þegar það var 61 prósent.
Sigrún Daníelsdóttir, sálfræðingur og verkefnastjóri geðræktar hjá embætti landlæknis, segir þetta í raun ekki koma á óvart, þar sem vel sé fylgst með þróun þessara mála, „en það er samt svolítið sláandi að sjá þetta allt koma saman í einu og hafa þetta yfirlit yfir allan síðasta áratug. Þetta vekur okkur svolítið,“ segir hún.
Aðspurð hvað skýri stöðuna nefnir hún hraða samfélagsins, ójafnt álag kynjanna við heimilishald og of lítinn svefn. „Svo er það þetta klassíska, daglegt áreiti, snjalltækin sem umlykja okkur alls staðar. Það hafa hlutir líka verið að gerast í heiminum á þessum tíma. Við erum að mjaka okkur í átt að óöruggari tilveru þar sem átök eru algengari. Það eru loftslagsmálin. Það er ýmislegt sem mæðir á nútímafólki þannig að það er svo sem ekki skortur á mögulegum skýringum þótt að við séum kannski ekki með eitt einfalt svar um orsakir,“ segir Sigrún.
Mikill munur á líðan eftir fjárhagslegu öryggi
Það vekur athygli að mikinn mun má sjá á öllum mælingum eftir fjárhagsstöðu, á þeim sem eiga erfitt með að ná endum saman og þeim sem eiga auðvelt með það, og munar yfirleitt tugum prósenta. „Það sem við sjáum í þessum gögnum er ekki að þeim fari fjölgandi sem eiga erfitt með að ná endum saman en það sem er mjög áhugavert er að við sjáum að staða þeirra sem eiga erfitt með að ná endum saman hefur versnað meira en annarra,“ segir Sigrún.
„Við lifum stundum í einhverri blekkingu á Íslandi að það sé veruleiki sem við búum ekki við, að það sé svona mikið bil á milli fólks eftir því hvernig það hefur það fjárhagslega en þessi gögn sýna það mjög skýrt. Það er gríðarlega mikill munur á líðan fólks og þessum helstu þáttum sem hafa áhrif á andlega heilsu og líðan eftir fjárhag.“
Í fyrra áttu 17 prósent kvenna og 14 prósent karla erfitt með að ná endum saman, en helmingur þeirra finnur oft eða mjög oft fyrir streitu í daglegu lífi, samanborið við 21 prósent þeirra sem eiga auðvelt með að ná endum saman. Svipað hlutfall í fyrri hópnum metur andlega heilsu sína góða, samanborið við 77 prósent þeirra í seinni hópnum.
Dregur úr efnahagslegum hreyfanleika
Í úttektinni er einnig nefnt að vísbendingar séu um að dregið hafi úr efnahagslegum hreyfanleika hér á landi, eignaskipting hafi orðið ójafnari og yngri kynslóðir standi frammi fyrir meiri áskorunum en áður. Sérstaklega er bent á húsnæðisöryggi og eignamyndun - sem hafi síðan áhrif á líðan og framtíðarhorfur.
„Við vitum að þegar það er tímabil eins og við höfum verið að ganga í gegnum núna, þar sem er verið að þrengja fjárhag mjög stórs hluta heimila, þá eru hóparnir sem eru viðkvæmastir fyrir því þeir sem eru með lægstu tekjurnar, þar er minnsta svigrúmið til að bregðast við. Við höfum líka verið að sjá vísbendingar um að hreyfanleiki frá ári til árs hafi minnkað og sérstaklega í neðri hlutanum. Það sé orðið erfiðara að vinna sig upp úr slæmri stöðu,“ segir Kolbeinn Hólmar Stefánsson, dósent við félagsvísindasvið Háskóla Íslands.
Þá bendi ýmislegt til þess að staðan sé orðin töluvert erfiðari fyrir ungt fólk og Kolbeinn nefnir húsnæðismarkaðinn í því samhengi, „en það er líka margt sem bendir til þess að þegar við erum að horfa á hlutfallslega tekjustöðu þessa hóps að þetta sé hópurinn sem hefur dregist hvað mest aftur úr. Það er ekkert endilega fátæktarvandamál. Það er meira það að jafnvel með ágætis tekjum fyrir þennan aldur þá er fólk ekki að ná að starta sínu sjálfstæða lífi eins og eldri kynslóðir gerðu á þessum og jafnvel yngri aldri,“ segir hann.
Stjórnvöld þurfi að bregðast við ójöfnuði til heilsu
Í úttekt landlæknisembættisins er nefnt að mikilvægt sé að stjórnvöld tileinki sér hugmyndafræði um geðheilsu í allri stefnumótun. Þá sé tekið mið af því hvernig ákvarðanir stjórnvalda þvert á málaflokka hafi áhrif á geðheilsu og vellíðan almennings. Jafnframt þurfi að greina betur hvaða samfélagsbreytingar hafi haft mest áhrif á stöðu og líðan ungs fólks og hvaða aðgerðir geta sem best stuðlað að bættri líðan.
Sigrún segir mikilvægt í þessu samhengi að stjórnvöld standi vörð um jöfnuð. „Þetta er ekki endilega bara mælt í því hvað það er stór hópur sem á erfitt fjárhagslega, heldur líka hvernig hefur sá hópur það, er bilið að breikka á milli fólks eftir fjárhag. Það er ójöfnuður út af fyrir sig sem við köllum ójöfnuð til heilsu og er mikil áskorun að takast á við. Það að við séum að sjá breikkandi bil þarna er hrein og klár brýning til stjórnvalda um að taka við sér,“ segir hún.
Nánar er rætt við Sigrúnu og Kolbein í Þetta helst í dag.
