Evrópa í heljargreipum hitabylgju sem loftslagsbreytingar kynda undir

Hér í Brussel hefur hitinn verið nánast óbærilegur síðustu daga; svo mikill reyndar að þegar sá sem hér skrifar gekk heimleiðis í gær, með ofurlitla golu í fangið, var tilfinningin eins og að fá hárblásara aðeins of nálægt sér.

Hitinn lækkar vissulega þegar sólin sest á kvöldin, og þá eru allir gluggar opnaðir upp á gátt (þeim er lokað og allt dregið fyrir á morgnana).

En síðustu nætur hefur hitinn alltaf verið vel yfir tuttugu gráðum, sem er ekki uppskrift að góðum nætursvefni. (Undirritaður getur hins vegar upplýst að hann hefur aðgang að svefnherbergi í niðurgröfnum kjallara, þar sem hann hefur haldið til undanfarnar nætur).

Þessi, eða álíka bragur hefur verið á lífi meira en hundrað milljón íbúa Evrópu undanfarna daga samkvæmt mati sem AFP fréttastofan gerði fyrr í vikunni. Fréttaveitan birti svo uppfært mat í morgun: í dag þurfa um 150 milljón manns að búa við meira en 35 stiga hita.

Hitaviðvaranir hafa verið gefnar út í einum fimmtán ríkjum Evrópu og þessi hitabylgja er núna hægt og bítandi að færa sig austur á bóginn; um helgina er búist við 35 til 40 stiga hita í Þýskalandi, og öðru eins í Póllandi og Ungverjalandi.

Í París var Gleðigöngunni verið aflýst; hún átti að fara fram eftir hádegi á morgun og fjölmörgum öðrum viðburðum í borginni hefur einnig verið frestað.

Aðstæðurnar eru vissulega sérstakar - en þó alls ekki einstakar; kyrrstæð lægð yfir vesturhluta Evrópu sem hefur lokað inni heitt loft sem nær ekki að stíga upp.

Sérfræðingar sem skoða veðurfar og loftslagsbreytingar segja hins vegar að hlýnandi veðurfar hafi sín áhrif, og sumir taka sterkar til orða en aðrir.

„Þessi illvíga hitabylgja í Evrópu er með fingraför loftslagsvárinnar út um allt,“ sagði Simon Stiell, yfirmaður loftslagsmála hjá Sameinuðu þjóðunum í yfirlýsingu sem hann gaf út í gær. „Þetta er nýjasta greiðslan sem við borgum fyrir mengun af völdum jarðefnaeldsneytis. Skólum er lokað, viðkvæmt fólk deyr og efnahagslífið svitnar: svona lítur loftlagsváin út og þetta er bara byrjunin.“

Sömu niðurstöðu er að finna í nýrri skýrslu hóps vísindamanna hjá samtökunum World Weather Attribution; þessi hópur rannsakar afbrigðileg tilvik veðurfars til að skilja betur tengsl þeirra við loftslagsbreytingar, og niðurstaða þeirra er að þótt veðurfarslegar orsakir hitabylgjunnar nú séu ekki óeðlilegar, þá sé hitinn mun meiri en um miðja síðustu öld - vegna þess að hitafar almennt hefur hækkað.

This June 2026 heatwave occurred under a circulation pattern broadly similar to historical analogues – Southerly Flow. However, a similar circulation pattern now produces significantly hotter temperatures than it did in the mid-20th century because the climate baseline has warmed.

Lýsingarorðið „kaldhæðið“ á mögulega ekki við í grein sem fjallar um hitabylgju - en samt: daginn áður en Stiell, yfirmaður loftslagsmála hjá Sameinuðu þjóðunum sendi frá sér yfirlýsinguna sem vitnað er í hér að ofan, átti hann að vera á viðburði um loftslagsmál í London sem bar yfirskriftina: „A London Climate Action Week Event — “Extreme Heat: Improving governance and strengthening action around the world“.

Þessum viðburði var hins vegar slaufað, eftir að bresk stjórnvöld gáfu út rauða hitaviðvörun; sama dag var hitametið fyrir júní mánuð slegið í Bretlandi, og svo reyndar aftur í gær, þegar hitamælir í bænum Yeovilton í Somerset sýndi 36,4 gráður. Gamla metið hafði staðið síðan 1976.

Banvæn hitabylgja

Hitabylgjan hefur leitt af sér ýmis konar vandræði í evrópskum samfélögum; lestarsamgöngur hafa raskast vegna þess að innviðir samgöngukerfisins þola ekki svona mikinn hita til lengdar, slólum hefur verið lokað og í Frakklandi hefur þurft að draga niður orkuframleiðslu í kjarnorkuverum því kælivatn hefur orðið of heitt.

En veðrið undanfarna daga hefur líka kostað ófá mannslíf. Vitað er um þrjú börn í Frakklandi sem hafa dáið úr ofhitnun, eftir að þau lokuðust inni í bílum, á Ítalíu hafa minnst fimm látist vegna hitabylgjunnar, og stofnun á Spáni sem fylgist með dauðsföllum og dánartíðni, telur að síðan á sunnudag hafi meira en tvö hundruð manns látist af völdum þessa veðurs.

Í Frakklandi er svo vitað um minnst fimmtiu og fimm manns sem hafa drukknað eftir að hafa dýft sér í ár og vötn, til að kæla sig; margir þeirra unglingar sem voru að synda á stöðum þar sem ekkert eftirlit var til staðar.

Arkitektúr og innviðir

Hitabylgjan síðustu daga hefur reynt á innviði Evrópuríkja - ekki aðeins hvað varðar samgöngur, heldur einnig heilbrigðis- og menntakerfi; í Frakklandi hefur þúsundum skóla verið lokað, og stjórnvöld tilkynntu í morgun að verja ætti um 130 milljónum evra (um 18 milljörðum króna) til að fjármagna loftkælikerfi og gera endurbætur á skólahúsnæði og barnaheimilum í landinu. Borgaryfirvöld í París hafa reyndar verið á útopnu síðustu daga að kaupa færanlega loftkæla fyrir skólastofur.

Hitabylgjan hefur nefnilega leitt í ljós óþægilegan sannleika: hefðir og viðmið í húsagerðarlist í mið- og norðurhluta Evrópu hafa í gegnum tíðina miðast við að halda hita inni í húsum, ekki að losna við hann - sem virkar vel í mildu og köldu veðurfari, en ekki þegar daglegur hiti dansar við fjörtíu gráðu markið.

Loftkæling er heldur ekki víða til staðar; að meðaltali eru um tuttugu prósent evrópskra heimila með loftkælingu.

Munurinn er þó talsvert mikill milli ríkja; á Ítalíu er þetta hlutfall um fimmtíu prósent og álíka hátt á Spáni og í Grikklandi, en aðeins um sjö prósent í Bretlandi. Stífar reglur um breytingar á eldra húsnæði, til dæmis í París, flækja svo málið, vilji íbúar koma fyrir færanlegum loftkælum í gluggum íbúða sinna.