Hæstiréttur Bandaríkjanna hefur enn einu sinni snúið eigin fordæmi.
Í dómi sem kveðinn var upp í dag útvíkkaði rétturinn vald forseta landsins og staðfesti rétt hans til að segja upp stjórnarmönnum opinberra eftirlitsstofnana, þrátt fyrir að þær hafi átt að heita óháðar.
Með þessu sneri rétturinn 91 árs gömlu fordæmi sínu.
Sex dómarar af níu stóðu að baki meirihlutaálitinu, allir skipaðir af forsetum Repúblikana. Dómararnir þrír í minnihluta voru allir skipaðir af Demókrötum.
Ágreiningurinn sneri að því hvort uppsögn forstjóra Viðskiptastofnunar Bandaríkjanna, Rebeccu Kellu Slaughter, hefði verið lögmæt.
Frá stofnun Viðskiptastofnunarinnar árið 1914 hafa lög kveðið á um að aðeins megi reka forstjóra fyrir „óskilvirkni, vanrækslu eða embættisglöp“. Ekkert slíkt var raunin þegar Slaughter var sagt upp.
Lægra settur dómstóll hafði áður komist samhljóða að þeirri niðurstöðu að uppsögnin væri ólögmæt og vísað í fordæmi frá 1935. Þótt forseti gæti rekið forstjóra hefðbundinna ríkisstofnana ætti það ekki við þær sem hvorki eru pólitískar né þáttur framkvæmdarvaldsins, heldur öðrum þræði hluti af dóms- og löggjafarvaldi.
Fordæmið, sem er 91 árs gamalt, er kennt við Humphrey's Executor og má rekja til uppsagnar Franklin D. Roosevelt, sem var metin ólögleg. Hæstiréttur hafði að vísu þegar veikt þetta fordæmi árið 2020 en þá aðeins í þeim tilvikum þar sem einn einstaklingur, en ekki fjölskipuð stjórn, var yfir eftirlitsstofnun.
Vald forsetans útvíkkað
Í meirihlutaáliti John Roberts, forseta Hæstaréttar, segir að þótt það sé í höndum Bandaríkjaþings að staðfesta þá embættismenn sem forseti hefur valið, þá geti hvorki þing né dómstólar „íþyngt forsetanum“ með þeim sem hann vilji ekki vinna með.
„Undirsátum sem framkvæma vald forsetans getur verið vikið úr embætti af forsetanum og engum öðrum. Aðeins þannig geta þeir verið ábyrgir gagnvart forsetanum, og forsetinn gagnvart þjóðinni.“
Viðskiptastofnunin hefur víðtækt hlutverk, til að mynda á sviði samkeppniseftirlits. Hingað til hefur stjórn hennar ávallt verið skipuð fulltrúum beggja stóru flokkanna á Bandaríkjaþingi. Viðbúið er að slíkt heyri nú sögunni til.
Rökstuðningur meirihlutans er til marks um sýn réttarins á forsetahlutverkið, sem hefur tekið nokkrum breytingum síðustu ár. Þannig vekur athygli að geta forsetans til að koma verkum í framkvæmd er lögð að jöfnu við hagsmuni þjóðarinnar.
Tvö ár eru síðan Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að forsetar nytu algerrar friðhelgi í málum sem tengjast embættisfærslum þeirra, en rökstuðningurinn þar var á sömu leið.
Í fyrra úrskurðaði dómstóllinn að einstakir alríkisdómarar geti ekki sett lögbann á forsetatilskipanir á landsvísu.
Þrátt fyrir það hefur dómstóllinn slegið á putta forsetans í stöku málum, til að mynda þegar hann úrskurðaði að forsetinn hefði ekki haft vald til að leggja einhliða tolla á nær öll ríki heims.
