Af þeim eitt þúsund einstaklingum sem bættust við hóp starfandi fólks á Íslandi frá maí 2025 til maí 2026 störfuðu 962 hjá hinu opinbera en aðeins 38 á almennum vinnumarkaði.
Þetta kemur fram í grein Elliða Vignissonar, bæjarstjóra í Ölfusi, sem birtist á Vísi. Hann segir tölurnar draga upp alvarlega mynd af stöðu íslensks atvinnulífs og vera langt frá fyrirheitum ríkisstjórnarinnar um svokallað „verðmætasköpunarhaust“.
„Þessi mynd öskrar á okkur þann veruleika að af þeim þúsund störfum sem urðu til á seinasta ári voru 96% hjá hinu opinbera,“ skrifar Elliði.
„Haustið sem varð að ráðningarvori ríkisins“
Elliði leggur áherslu á að gagnrýni hans beinist ekki að opinberu starfsfólki eða mikilvægi opinberrar þjónustu.
Kennarar, hjúkrunarfræðingar, lögreglumenn og starfsfólk sem sinni börnum, öldruðum og fötluðu fólki vinni ómetanleg störf. Vandinn felist hins vegar í hlutföllunum og þeirri staðreynd að opinber þjónusta verði að lokum fjármögnuð með verðmætasköpun á almennum markaði.
„Opinber þjónusta verður ekki fjármögnuð með fleiri opinberum störfum. Hún er fjármögnuð með verðmætum sem verða til í atvinnulífinu,“ segir Elliði og nefnir þar útflutning, framleiðslu, nýsköpun og fjárfestingu.
Hann segir hið margboðaða verðmætasköpunarhaust ríkisstjórnarinnar þannig fremur hafa orðið að „ráðningarvori ríkisins“.
Fjárfesting dregst saman og atvinnulífið stígur á bremsuna
Elliði segir háa vexti, dýra fjármögnun og efnahagslega óvissu hafa sett einkaframtakið í frost.
Seðlabanki Íslands hækkaði meginvexti í 7,75 prósent í maí. Í Peningamálum bankans kom fram að störfum væri hætt að fjölga, atvinnuleysi hefði aukist og dregið hefði úr ráðningaráformum fyrirtækja.
Á fyrsta ársfjórðungi ársins dróst fjármunamyndun saman um 12 prósent. Fjárfesting atvinnuveganna dróst einnig saman um 12 prósent og íbúðafjárfesting um rúmlega átta prósent.
„Fyrirtæki og heimili hafa stigið á bremsuna. Hið opinbera fór hins vegar með fótinn á bensingjöfina,“ skrifar Elliði.
Útgjöld aukast hraðar en tekjur
Á sama tíma og hægt hefur á atvinnulífinu jukust útgjöld hins opinbera um 8,3 prósent á fyrsta ársfjórðungi. Tekjurnar jukust hins vegar um 3,8 prósent og hallinn nam 23,7 milljörðum króna á þremur mánuðum.
Þessar tölur samræmast bráðabirgðatölum Hagstofu Íslands um fjármál hins opinbera.
Elliði kallar þetta sérkennilega hagstjórn. Heimili og fyrirtæki séu látin taka á sig byrðar vegna hárra vaxta á meðan hið opinbera haldi áfram að auka útgjöld sín og fjölga starfsfólki.
„Síðan eru sömu heimili og fyrirtæki látin greiða reikninginn með hærri sköttum, hærri gjöldum og enn hærri vöxtum.“
Gagnrýnir skatta og auknar álögur
Elliði viðurkennir að ríkisstjórnin ráði ekki allri efnahagsþróun. Alþjóðleg óvissa, hátt vaxtastig, aflabrestur og erfiðleikar í útflutningsgreinum hafi þar einnig áhrif.
Hlutverk stjórnvalda sé þó að mæta mótvindinum en ekki magna hann.
Hann gagnrýnir meðal annars skattahækkanir, stóraukin veiðigjöld, auknar álögur á ferðaþjónustu og tafir á fjárfestingarverkefnum. Samhliða hafi miklum tíma verið varið í nefndir, stefnumótun, samráðsgáttir og ný stjórnsýsluverkefni.
„Upphitun fyrir aðlögunarviðræðuveturinn“
Elliði tengir þróunina einnig við fyrirhugaða þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst um framhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið.
Verði niðurstaðan já telur hann fyrirsjáanlegt að ráða þurfi fleiri sérfræðinga, lögfræðinga og verkefnastjóra og koma á fót nýjum nefndum og samhæfingarteymum innan stjórnsýslunnar.
„Kannski var ‚verðmætasköpunarhaustið‘ allan tímann hugsað sem upphitun fyrir ‚aðlögunarviðræðuveturinn‘,“ skrifar hann.
Segir framleiðslugrunninn vera að veikjast
Elliði segir öflugt velferðarkerfi ekki verða byggt með því einu að fjölga fólki á launaskrá hins opinbera. Tryggja þurfi fyrirtækjum skilyrði til að fjárfesta, framleiða, flytja út og skapa störf.
Til þess þurfi meðal annars einfaldara regluverk, stöðugt skattaumhverfi og öfluga innviði. Stjórnvöld verði jafnframt að líta á einkaframtakið sem undirstöðu lífskjaranna en ekki aðeins sem skattstofn.
„Þegar 96% fjölgunar starfandi fólks er hjá hinu opinbera er það ekki merki um verðmætasköpun. Það er viðvörun um að framleiðslugrunnurinn sé að veikjast á meðan yfirbyggingin stækkar,“ segir Elliði og lýkur greininni með beittum orðum:
„Þetta er ekki uppskera. Það er verið að éta útsæðið.“
