Frá árinu 2020 hefur netverslunum með áfengi fjölgað ört á Íslandi en í dag bjóða um tuttugu fyrirtæki áfengi til sölu til einstaklinga. Mikil umræða hefur skapast um þessi mál að undanförnu en meðal annars sagði Sigurður Ingi Jóhannsson, fyrrverandi fjármálaráðherra og þingmaður Framsóknarflokksins, sagði að óskiljanlegt væri að netsala með áfengi vaxi nú þegar dómur sé fallinn um að hún sé ólögleg. Hann kallaði eftir því að starfsemin yrði stöðvuð strax og að ríkisstjórnin tali skýrt í málinu.
Í apríl féll dómur í Héraðsdómi Reykjaness um að áfengissala eins þessara fyrirtækja, eða Smáríkisins, væri smásala og brot á einkaleyfi ÁTVR til smásölu áfengis á Íslandi. Málinu hefur verið áfrýjað til Landsréttar.
Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir segir að hún hafi tekið eftir því að kallað hafi verið eftir því að dómsmálaráðherra beiti sér gagnvart lögreglu með einhverjum hætti í þessum efnum. Þorbjörg var til viðtals í Sprengisandi en þar ræddi hún bæði fyrirkomulag á sölu áfengis og starfsemi erlendra veðmálafyrirtækja á Íslandi.
Þorbjörg segir dómsmálaráðherra ekki geta svarað fyrir einstaka mál heldur þurfi lögregla að svara fyrir eigin ákvarðanir. „Það er auðvitað þannig að ráðherra er ekki að beita sér í einstökum málum eða siga lögreglu á einstaka aðila.“
„Ef fólk hefur áhuga á að fá fram hvers vegna lögregla sé ekki að beita sér eða hvað lögregla er að gera, ef nokkuð, þá verður lögregla auðvitað að svara því. Ráðherra er í almennri stefnumörkun og almennu samtali við lögregluna en ekki að vasast í einstökum málum.“
Lögreglan telji að um refsiverða háttsemi sé að ræða
Þorbjörg segir mál vera fyrir dómstólum þar sem lögregla gefur út ákæru á hendur rekstraraðila áfengisverslana. Í einu slíku hafi aðili verið sakfelldur fyrir brot á einkaleyfi ÁTVR í Héraðsdómi en málið fari nú fyrir Landsrétt. Lögregla haldi mögulega að sér vegna þess að mál séu á milli dómsstiga en meti augljóslega stöðuna sem refsiverða háttsemi, sem henni beri að bregast við.
„Ég meina dómarar eru auðvitað að dæma í einstökum málum og svo verða stjórnvöld að bregðast við í kjölfarið og þá vaknar spurningin: Er þetta hin endanlega niðurstaða? Nei, málið fer fyrir Landsrétt. Þar munum við fá endanlegt svar við því. Ég geri svona frekar ráð fyrir því að lögregla sé, ef hún er ekki í aðgerðum núna, kannski að halda að sér höndum vegna þess að þetta er á milli dómstiga.
„Svo má velta því fyrir sér: er eðlilegt á meðan endanleg niðurstaða dómstóla er ekki fram komin að lögregla sé þá á meðan ekki í rassíum gagnvart öllum þessum aðilum?“
Lögregla verði að svara fyrir aðgerðir sínar, eða frekar skort þar á, sjálf. Verði endanleg niðurstaða dómstóla að fyrirtæki séu að brjóta einkaleyfi ÁTVR bregðist löggjafavaldið við með viðeigandi hætti. Þá þurfi að ramma löggjöfina inn með skýrum hætti.
„En þegar endanleg niðurstaða Landsréttar er fram komin þá vaknar aukin ábyrgð stjórnvalda um að svara því.“
Finnst þér að það eigi að gera í þessu? Ertu þeirrar skoðunar að, óháð þessu staka máli, eigi bara að lögleiða þessa starfsemi sem nú er?
„Ég er frjálslyndismaður í þessu. Ég er þeirrar skoðunar að það sé eðlilegt að ramma þessari starfsemi inn með lögum, með ábyrgð, með einhverjum skýrleika.“
Þorbjörg segir þá sem reki slík fyrirtæki hljóti að vera meðvitaða um hvaða áhættu þeir taki með rekstrinum enda sé málið sé gríðarlega umdeilt. Landsmenn, sem og stjórnmálaflokkarnir sjálfir, hafi mjög skiptar skoðanir á málinu.
„Mér finnst mjög vont að horfa upp á það að þessi staða, þessi óvissa, mögulega lögbrot, hafi fengið að malla árum saman. Það er ekki gott.“
Verði að vera trúverðugleiki um hvaða lög gildi í landinu
Einkaleyfi ÁTVR sé skýrt í lögum landsins. Tekist sé á um hvað sé heildsala og hvað sé smásala en nú bíði ríkisstjórnarinnar það verkefni að ramma lögin inn með skýrum hætti. „Þannig að það verður að vera þannig að það sé trúverðugleiki um hvaða íslensku lög gilda.“
Þorbjörg segir einkennilegt að ekki sé búið að svara þeirri spurningu hvar mörkin liggi í þessum efnum. Margræðni skapi óvissu og almenningur spyrji sig hvers vegna ekkert hafi verið gert. Lengi hafi verið rifist um þetta mál innan þingsins en „það fæddist aldrei nein löggjöf.“
„Ég er alveg sammála því að mér finnst einkennilegt að þetta hafi viðgengist þá með þeim hætti að það er ekki búið að svara því hvar mörkin eiga að liggja. Svona hefur þetta verið árum saman. Það er ekki gott því þetta skapar óvissu en það er auðvitað heldur ekki gott fyrir lögreglu að þarna liggur fyrir einhver skilningur á því hver lögin eru og almenningur spyr sig: Hvers vegna hefur ekkert verið gert?“
Sama sé uppi á teningnum þegar kemur að veðmálastarfsemi. Sex félög séu starfandi á þeim markaði, allt saman almannaheillafélög sem hafi tekjur af happdrættismarkaði. Félögin beini tekjunum „inn í mjög uppbyggilega og góða starfsemi sína og við viljum auðvitað verja þá hagsmuni.“
Á sama tíma blasi við að ólöglegar veðmálasíður velti tugum milljóna og talið sé að Íslendingar hafi veðjað um sjö milljörðum króna í tengslum við heimsmeistaramótið í knattspyrnu sem fór fram fyrr í mánuðinum. Tölur sýni að Ísland sé eftirbátur hinna Norðurlandanna en á Íslandi sé lítið sem ekkert eftirlit með slíkumsíðum og því hafi stjórnvöld litla innsýn í hvað sé að gerast.
Óbreytt staða sé óviðunandi
Þorbjörg segir að jákvætt sé að einrómur sé meðal ríkisstjórnarinnar varðandi reglugerðir veðmálasíða en ráðherrar hafi tekið undir það að óbreytt ástand sé óviðunandi.
„Óbreytt staða er sú allra versta fyrir alla aðila. Hún er vond fyrir innlenda aðila sem eru á markaði og ég ætla að vera alveg skýr með það, ég lít á það sem markmið íslenskra stjórnvalda að verja þá hagsmuni. Hún er mjög slæm með tilliti til lýðheilsu, með tilliti til fíknar.“
„Þetta eru í sjálfu sér sömu sjónarmiðin sem við vorum að ræða varðandi áfengið. Við vitum að þarna er mikil fíknihegðun. Þetta er sú fíkn sem fylgir mesta skömmin. Þetta virðist vera kynbundið vandamál, miklu frekar strákar og karlmenn og dæmi um að fjölskyldufeður bara bókstaflega spili frá sér heimili og fjölskyldu.“
Þorbjörg leggur til svokallaða finnska leið í þessum efnum, blandað kerfi þar sem farið er með eftirlit með starfseminni. Starfsemin verði gerð leyfisskyld með ákveðnum skilyrðum.
„Ég er að horfa á finnsku leiðina, sem er blönduð leið. Við höldum í að þessir íslensku aðilar verði áfram á markaði. Það verði opnað með skilyrðum fyrir aðra aðila. Þar skapast forsendur og tekjur til þess að hafa raunverulegt eftirlit með þessu þannig að þetta villta vesturs ástand, við náum að tempra það aðeins.“
Leyfisgjöld séu tækifæri til þess að vera með eftirlit og úrræði. Hægt sé að loka á aðila sem ekki virði „almennar leikreglur eins og lágmarksaldur.“ Tekjur skattlagningar séu nýttar í eftirlit og forvarnir.
