Frumvarpið hafði verið til ítarlegrar meðferðar í velferðarnefnd frá því í mars. Um tuttugu umsagnir bárust og stór hópur gesta mætti á fundi nefndarinnar. Heilmiklar breytingar voru gerðar á frumvarpinu, annars vegar af hálfu ráðuneytisins og hins vegar af hálfu meirihluta velferðarnefndar. Reynt var eftir fremsta megni að koma til móts við ábendingar og athugasemdir án þess að hrófla við meginkjarna þessa mikilvæga frumvarps.
Frumvarpið var því hvorki vanbúið né illa unnið. Ekki verður heldur sagt að skort hafi svör, gögn eða greiningar. Þvert á móti var málið afrakstur margra ára vinnu, samráðs og endurskoðunar á barnaverndarkerfinu.
Af hverju skipti máli að afgreiða málið núna?
Frumvarpið átti að taka gildi hinn 1. janúar 2027. Samkvæmt upplýsingum frá mennta- og barnamálaráðuneytinu þarf að gera ráð fyrir um sex mánaða undirbúningstíma frá samþykkt laganna til gildistöku þeirra. Það er vegna ítarlegs undirbúnings á framkvæmd nýrra laga. Það er ekki hægt að auglýsa eftir formanni og nefndarfólki fyrr en lögin hafa náð fram að ganga. Eftir það þarf tíma til að vinna úr umsóknum, finna húsnæði, ráða starfsfólk og skipuleggja starfsemi svo hægt verði að hefja þjónustu við börn með fjölþættan vanda. Þetta verður ekki gert af ábyrgð nema með nægum fyrirvara sem hvílir á lagalegum grunni.
Nú er ljóst að taka þarf málið aftur til meðferðar í velferðarnefnd í haust. Sú meðferð getur tekið vikur og jafnvel mánuði, sem þýðir að umbætur sem hefðu átt að taka gildi um næstu áramót geta dregist langt fram á næsta ár.
Í barnaverndarkerfinu eru tafir sem þessar aldrei einungis tæknilegs eðlis. Þær hafa áhrif á börnin sem um ræðir, fjölskyldur þeirra og það fagfólk sem þarf að geta brugðist við af festu, skýrleika og fagmennsku, samkvæmt lögum.
Hvað fólst í frumvarpinu?
Frumvarpið styrkir meðal annars réttaröryggi barna, bætir upplýsingamiðlun milli þeirra aðila sem koma að málum barna og skýrir betur heimildir og úrræði þegar velferð barns er í húfi.
Í frumvarpinu eru settar skýrar reglur um beitingu þvingunar í vistunarúrræðum og tryggt að foreldrar og barnavernd fái tilkynningar innan ákveðinna tímamarka þegar slík úrræði eru notuð. Málsmeðferð þegar börn eru annars vegar er jafnframt hraðað enn frekar.
Þá styrkir frumvarpið stöðu fatlaðra barna sérstaklega. Það skýrir réttindi þeirra og tryggir að þau njóti réttinda samkvæmt lögunum til fulls og til jafns við önnur börn.
Sérstaklega skiptir máli að frumvarpið lagði lagagrundvöll undir þá mikilvægu breytingu að ríkið taki aukna ábyrgð á þjónustu við börn með fjölþættan vanda. Það er þjónusta sem verður ekki byggð upp í lausu lofti. Hún þarf skýran lagagrundvöll, skýra ábyrgð og nægan tíma til undirbúnings eftir að frumvarpið er orðið að lögum.
Einnig voru í frumvarpinu mikilvægar úrbætur fyrir börn í fóstri. Lögð var aukin áhersla á réttindi og hagsmuni þeirra, skýrari reglur um umgengni, meiri eftirfylgni og eftirlit, auk aukinnar ábyrgðar ef aðstæður fósturforeldra breytast. Þetta eru breytingar sem geta haft raunveruleg áhrif á líf og líðan barna.
Ákall fagfólksins
Eitt það sterkasta sem situr eftir er hávært ákall frá fagfólki. Frá fólkinu sem starfar innan kerfisins og sér daglega hvar skórinn kreppir. Fólk sem þekkir afleiðingarnar þegar lagagrundvöllur er veikur, þegar úrræði skortir eða upplýsingaflæði bregst. Þetta er fólkið sem vinnur með börnum og fjölskyldum á erfiðustu stundum lífs þeirra.
Þetta fólk kallaði ákaft eftir því að málið yrði klárað á vorþinginu svo hægt væri að hefja undirbúning þeirra breytinga sem frumvarpið gerir ráð fyrir.
Afleiðingarnar
Auðvitað er það réttur hvers þingmanns og þingflokks að taka afstöðu til einstakra mála. Það er hluti af lýðræðinu.
En þegar mál sem snertir börn í viðkvæmri stöðu verður eftir á borðinu, þrátt fyrir margra ára undirbúning, mikla nefndarvinnu og ítrekaðar lagfæringar á frumvarpi, verðum við að horfast í augu við afleiðingarnar.
Málið snýst ekki um ríkisstjórn eða stjórnarandstöðu. Það snýst um að umbætur sem hefðu styrkt réttaröryggi barna, bætt vernd þeirra og gert stuðningskerfi við þau skilvirkara tefjast nú um marga mánuði.
Afleiðingin er að börn sem hefðu getað notið skýrari réttinda, meiri verndar og markvissari þjónustu þurfa nú að bíða lengur en þörf var á. Jafnframt skapast óvissa fyrir það fagfólk sem hefur þegar hafið undirbúning að innleiðingu laganna og uppbyggingu nýrrar þjónustu.
Þetta eru mikil og sár vonbrigði.
Kolbrún Baldursdóttir, þingkona Flokks fólksins og formaður velferðarnefndar.
