Vissulega eru til illa innrættir menn sem hafa þann einbeitta ásetning að vinna öðrum tjón. Þeir eru samt næsta fáir og misgjörðir sjaldnast sprottnar af hreinum illvilja. Oft er það einfaldlega svo að menn eru lentir í öngstræti; það mark og mið sem þeir settu sér leiddi þá afvega — en þeir eru samt ófærir um að játa eigin mistök, snúa af villu síns vegar. Þess í stað forherðast þeir.
Ég sá þetta fyrirbæri kallað „Concorde-Falle“ í grein sem birtist í Welt í fyrradag eftir Klaus Zierer, prófessor í kennslufræðum við háskólann í Augsburg. Concorde-þotan var fyrsta hljóðfráa farþegaþotan og fór á aðeins þremur klukkustundum milli Lundúna og New York. Stórkostlegt tækniundur en samt sem áður varð ljóst þegar á fyrri hluta áttunda áratugarins að fyrirtækið var fjárhagsleg blindgata (þ. finanzielle Sackgasse). Áfram var þó haldið smíði og rekstri þotnanna eða allt þar til hörmulegt flugslys árið 2000 batt enda á verkefnið.
Zierer segir þýska menntakerfið fast í samskonar gildru líkt og sjá megi af sífellt lakara gengi þýskra nemenda á PISA-prófunum en á sama tíma sé æ meiri fjármunum varið til menntamála. Kostnaður við spjaldtölvuvæðingu þýskra skóla hlaupi á milljörðum evra en hafi engum ábata skilað fyrir menntun — þvert á móti. Tölvunotkun í kennslustundum trufli beinlínis skólastarf og nemendur öðlist ekki nauðsynlega færni í grunnfögum því alltaf megi stytta sér leið.
Þeir sem halda því fram að Digitalisierung eða „stafræn umbreyting“ muni bæta skólastarf eru fastir í Concorde-gildrunni að mati Zierers. Spjaldtölvan sé þegar orðið úrelt tæki við kennslu — enda sýnt að hún sé skaðvaldur.
Skólar eiga að vera íhaldssamir
Á föstudaginn var kom út 92. árgangur Verzlunarskólablaðsins en nemendur mínir í ritstjórn blaðsins báðu mig að færa rök fyrir því í grein í blaðinu af hverju skóli ætti að vera íhaldssamur — nokkuð sem ég held reglulega fram. Mér var bæði ljúft og skylt að verða við þessu og lét þess getið í upphafi að mannfólkið hefði starfrækt skóla frá því í fornöld. Af reynslu nokkurra árþúsunda hefði sitthvað lærst og við vissum sem væri að ýmsar gamalgrónar kennsluaðferðir virka vel. Þegar kynntar væru nýjungar í kennsluháttum yrði að hafa hugfast að árangurinn yrði ekki ljós í einni sviphendingu. Yrði gamalgrónum kennsluaðferðum varpað fyrir róða og nýjar teknar upp blasti við sú hætta að framin yrðu óafturkræf menntaspjöll. Þó ekki væri nema af þessari ástæðu einni ættu skólar almennt að vera íhaldssamir. Vitaskuld væri skólum þó brýnt að vera móttækilegir fyrir nýjum kennsluaðferðum og breyttu námsefni en slíkar breytingar þyrftu almennt að vera hægfæra.
Þetta er nokkuð í anda þess sem Zierer skrifar í Welt í fyrradag. En ég hef áður hér á þessum vettvangi minnst á dæmi þess hvernig farið hefur verið offari í breytingum á skólum. Til að mynda eru ýmsar nágrannaþjóðir okkar farnar að gera sér grein fyrir því að gengið hefur verið of langt í útgáfu rafræns kennsluefnis, raunar svo langt að það er talið bitna út af fyrir sig á lesskilningi nemenda. Svo dæmi sé tekið hefur í Svíþjóð verið lögð aukin áhersla á gamalgrónar kennsluaðferðir undanfarin misseri en við blasir þar og víðar að innleiðing tölvutækni hefur um margt verið tilraunakennd. Svipaðar fréttir berast frá Danmörku. Sjálfur heyri ég nemendur kalla eftir auknu kennsluefni á pappír. Samt sem áður þora fáir að gagnrýna tækninýjungar af ótta við að vera álitnir forpokaðir og gamaldags: Menn festast í Concorde-gildrunni sem Zierer kallaði svo. Fyrir liggur að kennslubækur á pappírsformi hafa mikla kosti fram yfir rafrænar bækur. Sömu sögu er að segja af því að draga til stafs. Þau orð sem rituð eru með penna á pappír festast margfalt betur í minni en hin sem hömruð eru á lyklaborðið (og lyklaborðið verður ef til vill orðið úrelt fyrr en varði).
Traust umgjörð
Sömuleiðis hafa þær delluhugmyndir riðið röftum undanfarin ár að próf séu bölvaldur sem helst eigi að útrýma úr skólastarfi. En á móti kemur að nám án lokaprófs er kák eitt, nemandinn þarf í lokin að öðlast yfirsýn og sjá samhengi hlutanna. Samræmd skrifleg eða munnleg lokapróf eru ekki gallalaus en kostir þeirra samt afgerandi og það hafa menn vitað um aldir. Þau sýna ekki eingöngu fram á þekkingu nemandans heldur líka hvar skólinn stendur í samanburði við aðra skóla. Stjórnvöld fá þá sömuleiðis séð hvernig stöðu mála er háttað og á grundvelli niðurstaðna slíkra prófa er hægt að ráðast í umbætur. Þá eru samræmd próf ágæt viðmið við inngöngu í æðri skóla. Sé mönnum umhugað um jafnrétti til náms eru próf nauðsynleg. Alltaf er hætt við að annars konar mat á námi verði huglægt, þannig að kennari mismuni nemendum vitandi eða óafvitandi. Kennari á heldur ekki að vera dómari í eigin sök eins og nú er raunin — kalla á til utanaðkomandi prófdómara við lok náms líkt og tíðkast hefur um aldir.
Síðast en ekki síst skulum við vera minnugir þess að sannleikurinn um manninn er ekki hver hann er og hvað hann getur heldur hvað hann gæti mögulega orðið og mögulega gert. Þess vegna á það að vera æðsta markmið sérhvers siðmenntaðs samfélags að koma sem flestum til sem mests þroska. Það getur ekki gerst nema nemendum séu falin viðfangsefni við hæfi, viðfangsefni sem reyna raunverulega á hæfni þeirra. Þess vegna þurfa menn að raðast í bekki eftir áhugasviði og getu. Þetta þekkjum við úr íþróttunum, í spretthlaupum er keppendum raðað í riðla eftir getu svo hámarka megi árangur.
Ef himinn og haf er á milli kunnáttu nemenda í bekk er hætt við að árangur af náminu verði lítill — að viðmiðið verði lægsti samnefnari í stað þess að keppt sé að hámarksárangri. Skóla á að starfrækja í íþróttaanda líkt og Forngrikkjum var svo umhugað um. Í grundvallaratriðum munu sömu kennsluaðferðir blífa og iðkaðar hafa verið um aldir, því þegar öllu er á botninn hvolft þrífast framfarir og skapandi hugsun best í umhverfi sem er sæmilega fastheldið og myndar þannig trausta umgjörð.
