Hún sagðist trúa því að sjálfstæð fullvalda þjóð myndi treysta sér í aðildarviðræður við Evrópusambandið. Hún ítrekaði margoft að þó svo að fólk segi já í ágúst fylgi því engin óafturkræf aðlögun eða aðild að Evrópusambandinu. Þjóðaratkvæðagreiðsla í ágúst snúist aðeins um að kanna möguleika á því að hefja viðræður sem snúist um að kanna hvað sé í boði og hvað ekki.
Trú hennar væri sú að hægt yrði að innleiða sérlausnir fyrir Ísland og að það verði kannað í viðræðum samþykki þjóðin í ágúst að fara í slíkar viðræður. Hún muni þó ekki leggja samning fyrir þjóðina í annarri þjóðaratkvæðagreiðslu sem ekki tryggir hagsmuni Íslands.
Samtöl við embættismenn og vitneskja Kristrúnar
Nokkuð líflegar umræður voru á fundi utanríkismálanefndar í morgun. Kristrún hóf fundinn á framsögu sinni og svo tóku við spurningar frá ólíkum nefndarmönnum. Spurt var til dæmis um mun á EES-samningi og Evrópusambandsaðila, um ungt fólk og aðkomu þess að viðræðum og pólitísk áhrif. Þá var einnig spurt um samtöl Kristrúnar við embættismenn í Evrópusambandinu, undanþágu frá Evrópurétti, spurninguna sem spurt er að í ágúst og svo um aðildarviðræðurnar sjálfar, hvort sömu forsendur séu gefnar nú og áður. Þá nefndi einn þingmaður að það kæmi á óvart hversu lítið Kristrún væri inni í þessum málum þegar hún upplýsti um vanþekkingu á rammasamningi sem gerður var í síðustu viðræðum.
Kristrún sagðist greina ótta hjá stjórnarandstöðu og að í ferlinu fælist eitthvað óafturkræft. Hún sagði Ísland áður hafa farið í þessa vegferð og það hefðu ekki orðið neinar óafturkræfar breytingar við það, og ekki heldur í Noregi þar sem aðild var hafnað.
Hún segist frábiðja sér málflutning um að ferlið snúist um að koma þjóðinni inn í Evrópusambandið án hennar vitneskju. Segi íslenska þjóðin já núna í ágúst snúist það um að komast til botns í því að því hvað henni býðst.
„Ferlið verður opið, gagnsætt og mun lýðræðislegra en vangaveltur um hvað gæti gerst og hvað ekki.“
„Frjáls fullvalda þjóð hræðist ekki samtalið, heldur fagnar því,“ segir hún og að þjóðin eigi það skilið að sú umræða verði málefnaleg.
Hún segir þessa leið séríslenska, að spyrja þjóðina hvort það eigi að fara í þessar viðræður. Ísland sé eina landið í EFTA þar sem þjóðin hefur aldrei fengið að sjá samning um hvað býðst.
Hún segir Íslendinga hafa gert margt vel sjálfa en það hafi einnig orðið miklar framfarir í alþjóðlegu samstarfi og nefndi í því samhengi Marshallaðstoð Bandaríkjamanna eftir stríð, NATO og EES-inngöngu Íslendinga og EFTA.
Kristrún segir samfélagið lagsskipt og að hér séu þrír gjaldmiðlar, óverðtryggð og verðtryggð króna og svo erlendir gjaldmiðlar. Það sé takmörkuð samkeppni vegna stærðar markaðar og að krónuna skorti trúverðugleika og að fjárfestar og markaðir tali sínu máli. Kostnaður við að viðhalda stöðugleika krónunnar sé mikill. Íslendingar standi utan tollabandalags Evrópu sem þýði að sjávarafurðir mæti tolli og erlendir smásöluaðilar veigri sér við að koma inn á markað Íslandi vegna þess. Hún nefndi í þessu samhengi kísilmálmmarkað og lífeyrissjóði og hvernig smæð markaðarins og krónan hefur áhrif á fjárfestingar þeirra.
Auðveldara að sitja heima
Þá nefndi Kristrún í framsögu sinni að reglur og lög um aðlögun að EES væru mótuð án þeirra aðkomu.
„Ég veit að breytingar eru erfiðar,“ segir Kristrún og að það sé auðveldara að sitja heima en að breyta til. Heimurinn hafi breyst mikið á síðustu árum. Hún ítrekaði að þessi atkvæðagreiðsla snúist um að fara í viðræður á okkar eigin forsendum og að staða Íslands sé góð. Hún segist ætla að hlusta á niðurstöðuna en að henni þætti leitt ef fólk segði nei á röngum forsendum.
„Hér verður ekkert óafturkræft, hér er enginn að blekkja neinn, hér er um sanna ættjarðarást að ræða, forystufólk sem er stolt af landinu sínu og fullveldi þess vill kanna möguleikana sem felast í aðild með skýru umboði þjóðar,“ sagði Kristrún á fundinum og að það væri allt gert til að styrkja landið.
Vill já en líka góðan samning
Hún segist ætla að segja já í ágúst en hún vilji líka fá góðan samning og hún muni ekki leggja fram samning í annarri þjóðaratkvæðagreiðslu sem treysti fullveldi Íslendinga og efnahagslega hagsmuni til lengri tíma.
„Þetta er spennandi verkefni, það er ekkert að óttast,“ segir Kristrún og að saga Íslands sé full af fólki sem hafi ekki látið hræðslu við breytingar stöðva sig.
Hún segist á sama tíma skilja efasemdir fólks og að fólk vilji sérlausnir. Það sé mikilvægt að halda í þetta sjálfstraust og segir að það verði allt lagt í að fá góðan samning.
Pawel Bartoszek, formaður nefndarinnar og þingmaður Viðreisnar, tók þá við og spurði Kristrúnu hvað við gætum fengið út úr Evrópusambandinu sem við gætum ekki fengið úr EES-samningnum.
Kristrún sagði spurninguna skiljanlega og að eitt af því besta sem hefði verið gert hér væri innganga í EES. Það væri ekkert skrítið að horfa til þess hvað við gætum fengið til viðbótar og það séu ákveðnir þættir sem við fáum ekki. Stærsti þátturinn sé efnahags- og myntbandalagið og þá aukinn stuðningur við gjaldmiðlamál. Það þurfi ekki endilega að þýða að það verði tekin upp evra hér heldur geti það þýtt aukinn stuðning við gengi og koma í veg fyrir flökt á því.
Þá fengjum við fulla fríverslun fyrir sjávarafurðir og þar séu mikil tækifæri fyrir til dæmis laxeldi. Þá sagði Kristrún að þó svo að við værum í NATO þá verji þau okkur ekki fyrir viðskiptahindrunum og viðskiptastríði.
„Það er enginn sem berst sérstaklega fyrir okkur ef við lendum í einhliða tollum,“ segir hún og að það felist í því vernd að vera hluti af stærra bandalagi.
Kristrún segist hafa fundið fyrir miklum stuðningi innan ráðamanna í Evrópu við að fá Ísland inn í Evrópusambandið en það sé á sama tíma mikill skilningur á stökum þáttum og segir vilja þar til að koma til móts við Íslendinga.
Munur á EES og ESB
Pawel spurði svo hvort hún hefði orðið vör við raunverulegan áhuga á aðild Íslands og mögulegum sérlausnum.
Hún sagðist vera í miklum samskiptum við erlenda leiðtoga og að hún hefði fundið fyrir talsverðum áhuga, sérstaklega frá aðilum sem hafa mikla reynslu af Evrópusamstarfi og hafa skilning á því að það þurfi sérlausnir. Hún nefndi í þessu samhengi Donald Tusk, forsætisráðherra Póllands, sem leiddi áður leiðtogaráð sambandsins. Hann hafi sagt að sambandið ætti að hans mati að aðlaga sig að Íslandi.
„Það geta nú ekki verið mikið sterkari skilaboð en það.“
Diljá Mist Einarsdóttir, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, tók þá við og spurði um orðalag spurningar í þjóðaratkvæðagreiðslu sem landskjörstjórn og Feneyjarnefndin hafa báðar lýst áhyggjum af og hvort því yrði breytt. Diljá spurði svo um þau lög sem muni gilda hér gangi Ísland í Evrópusambandið. Hún sagði þetta hafa verið rætt á fundi með utanríkisráðherra fyrir helgi. Hún spurði hvort það væri yfirlýst markmið ríkisstjórnar að vera undanþegin Evrópurétti og stjórnsýslu Evrópudómstólsins eða hvort forsætisráðherra og utanríkisráðherra væru ósammála.
Kristrún segir skipta máli að ná sátt um spurninguna sem er lögð fram í þjóðaratkvæðagreiðslunni og að hún sé meðvituð um skiptar skoðanir á þessu. Það hafi komið fram skýr svör frá Evrópusambandinu um fyrri viðræður og að umsóknin sé enn gild og því vísi spurningin til þess. Hún segir þó best ef þingið geti verið sammála um það hvað eigi að spyrja um. Hún segist ekki ætla að beita sér sérstaklega fyrir því að spurningunni verði breytt, hún sé komin til þingsins, en hún treysti þinginu til að ákveða hver spurningin verður nákvæmlega.
Evrópuréttur gildi gangi Ísland í Evrópusambandið
Hvað varði seinni spurninguna um Evrópuréttinn segir Kristrún að segi þjóðin já taki Evrópuréttur ekki gildi við það. Það sé ekki fyrr en seinni atkvæðagreiðslan fari fram og aðild samþykkt. Það sem gerist eftir fyrsta já-ið sé að það fari af stað viðræður um það hvort hluti Evrópuréttar geti verið undanskilinn og rest verði tekin upp.
„Ég ætla að vona að fólk geri sér grein fyrir því að með inngöngu í Evrópusambandið þá erum við að taka þátt í samfélagi þjóða og við erum að uppfylla Evrópuréttinn,“ segir hún og að fari Ísland inn í sambandið sé það vegna þess að fólk vilji breytingar og það sé ekkert athugavert við það.
Fólk hafi áhyggjur af ákveðnum þáttum í auðlindaákvæðum Evrópuréttar og það verði rætt og hún telur að það eigi að láta reyna á það hvort Ísland geti verið undanskilið því.
„En vissulega erum við að fara að undirgangast Evrópurétt, ég held það segi sig sjálft ef þú gengur inn í Evrópusambandið.“
Dagbjört Hákonardóttir, þingkona Samfylkingar, tók þá við og vildi ræða pólitískt fyrirsvar og spurði hvernig það myndi breytast við inngöngu eða við aðildarviðræður.
„Evrópusambandið mun hlusta á Ísland, Evrópusambandið er að hlusta á Ísland og hefur áhuga á okkur,“ segir Kristrún og það sé borin virðing fyrir okkur. Við höfum takmörkuð pólitísk áhrif í dag og Ísland hafi aðlagað sig vel að EES- samningum frá 1993. Hún segir Ísland vilja sæti við borðið og gangi Ísland í sambandið fái það. Hún segir litlar þjóðir geta beitt sér og nefndi í því samhengi Ungverjaland. Við séum í sterkri stöðu og til að biðja um sínar undanþágur.
Geti sinnt mörgum verkefnum í einu
Dagbjörg spurði þá um úrlausnarefni innanlands, innviðaskuld og efnahagsmál. Það þurfi pólitíska athygli og spurði hvort og hvernig ríkisstjórnin ætli að tryggja að þessum málum sé sinnt samhliða Evrópumálunum. Kristrún sagði þetta ekki það eina sem ríkisstjórnin væri að gera. Í ágúst verði nærri tvö ár frá því að ríkisstjórnin tók við og hún sé með nóg af verkefnum sama hver niðurstaðan verði.
„Þetta er ekki allsherjarlausn við öllu sem er að á Íslandi, að fara í aðildarviðræður eða ganga í Evrópusambandið,“ segir hún en að það séu áhugaverð tækifæri.
Hún segir ekki léttvægt að fara í þetta ferli og spurningin sé hvort það eigi að gera það núna. Hún meti svo að tíminn sé góður núna og að það verði á okkur hlustað.
Spurði um forsendur þá og nú
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Miðflokksins, sagði þjóðina eiga skilið málefnalegar umræður um þjóðaratkvæðagreiðsluna en að svo af því yrði verði að mega ræða innihaldið. Ein staðreynd sem hafi komið í ljós er að þeir sem fóru síðast í viðræður hafi greint frá því að viðræðurnar hafi ekki verið á forsendu tillögunnar sem var lögð fram um viðræðurnar. Fyrir vikið hafi þær strandað.
Hann spurði svo hvort það ætti að hefja nýjar viðræður eða hvort það ætti að halda áfram þar sem viðræður voru síðast og hvort forsendur Evrópusambandsins í þeim viðræðum myndu áfram standast.
Kristrún segir nýja þingsályktunartillögu og þá eldri keimlíkar að mörgu leyti, það séu svipuð samningsmarkmið og það hafi í rauninni ekki margt breyst í því hvað skipti Íslendinga máli. Kristrún segir ekki endilega skipta máli hvar viðræður enduðu síðast. Hún segir samningsmarkmið skýr.
Sigmundur Davíð sagði ástæðuna fyrir því að það sé verið að ræða hvernig viðræður voru síðast vera hvernig þær enduðu. Þær hafi farið í strand. Hann segir að ef aðildarviðræður séu ekkert annað en viðræður en feli í sér einhvers konar aðlögun að Evrópusambandinu séu það svik við þjóðina.
Hvað varðar umræðu um aðlögun segir Kristrún að til dæmis í viðræðum við Noreg hafi ekkert breyst. Aðlögunarumræða hafi þó verið önnur og jafnvel erfiðari hjá þjóðum sem hafi verið í erfiðari stöðu, eins og Balkanskagalöndunum, sem hafi verið að vinna upp spillingarstiga og efnahags- og velferð. Hún segir Ísland sérstakt en hafi innleitt EES-löggjöf um árabil og því sé aðlögun ekki jafn þörf hér og annars staðar. Það standi því hvorki til að breyta lögum né stjórnarskrá á meðan aðildarviðræður eru í gangi.
Spurningin í haust snúist um viðræður en það geti auðvitað leitt til þess að einhverju þurfi að breyta og mögulega einhverja aðlögun.
Staða bænda erfið
Elín Íris Fanndal, þingmaður Flokks fólksins, hefur áhyggjur af stöðu bænda verði af þessum viðræðum og spurði um fjárfestingar og óvissu í greininni. Kristrún segist skilja þessar áhyggjur. Það sé óvissa í greininni vegna ræktunarskilyrða, verðlags og vaxta. Bú á Íslandi séu verulega skuldsett og það hafi verið lítil nýliðun. Það sé gott fyrir bændur að efnahagur verði stöðugri. Hún segir vitað hvað við höfum en ekki hvað við getum fengið. Landbúnaður hafi fengið hvað mestan stuðning í Evrópusambandinu og hafi farið í sértækar lausnir fyrir iðnaðinn. Verði farið í samningsviðræður verði reynt að tryggja að íslenskur landbúnaður fái að halda sér. Hún segir að það verði kannað hvaða sérlausnir verði hægt að fá fyrir landbúnað. Það sé tilfinningalegt mál og Evrópusambandið horfi til dæmis til þess að landbúnaður sé menningarlegt fyrirbæri.
Spurði um samtöl
Stefán Vagn Stefánsson, þingmaður Framsóknarflokksins, spurði um ummæli hennar í óundirbúnum fyrirspurnartíma 16. febrúar um að hún teldi eftir samtöl við hátt setta embættismenn innan Evrópusambandsins að það væri hægt að semja um eitthvað. Stefán Vagn spurði um þessi samtöl, hvort það væru til fundargerðir og svo frá hvaða ákvæðum Evrópuréttar Ísland gæti fengið undanþágu frá.
Kristrún sagði fyrirspurn til um þessi mál og henni yrði svarað skriflega. Hún sagði sumt koma fram á formlegum fundum en annað til hliðar, í kaffi eða fyrir fundi. Hún segir þessi samtöl hafa átt sér stað á formlegum fundum, til dæmis hafi hún fundað með forseti framkvæmdastjórar Evrópusambandsins, Ursulu von der Leyen, og hafi rætt við leiðtoga Evrópusambandsins sem að lokum munu taka ákvörðun um það hvaða sérlausnir Ísland gæti fengið.
Hún segist alltaf skýr í sínum samtölum um að Ísland missi ekki sínar auðlindir og segir að í svörum fólks hafi yfirleitt komið fram að ríkjum og sérþörfum þeirra hafi verið mætt. Fólk viti hversu mikilvægur sjávarútvegur sé.
Stefán Vagn sagði mjög mikilvægt að fá upp á hvaða fundum þetta hefði verið og sérstaklega til dæmis hvort rætt hefði verið um tímabundnar eða varanlegar undanþágur. Kristrún segir ekki allt skrifað niður, stundum sé verið að ræða saman í kaffispjalli en hennar skilaboð séu alltaf að hún ætli að gæta hagsmuna Íslands.
„Það er engu slegið á föstu í svona samtölum,“ segir hún en að það skipti máli að í þessum samtölum komi fram sú hugmynd að það geti verið þess virði að fara í þessar viðræður á þessum tímapunkti. Þess vegna sé verið að halda atkvæðagreiðslu í ágúst.
Hagsmunir heimila
Sigmar Guðmundsson, þingmaður Viðreisnar, spurði um hagsmuni fyrir heimili og lítil og meðalstór fyrirtæki. Hann spurði um fjármögnunarkosti og hversu mikill ávinningurinn geti verið fyrir heimilin og lítil og meðalstór fyrirtæki. Kristrún segir að óháð því hvort Íslendingar gangi í Evrópusambandið eða ekki verði gott að búa hér. Það sé erfitt að vera með mörg fyrirtæki á litlum markaði og tortryggni í garð fyrirtækja. Stærsta einstaka breytingin á Íslandi geti verið aðkoma smásölufyrirtækja í tryggingum eða bankaþjónustu sem eiga að tryggja ytra aðhald. Þau setji það fyrir sig í dag að koma inn á 400 þúsund manna markað og taka á sig gengisáhættu. Því sé ávinningur að fá aðgang að stærri markaði.
Hún segir skort á fyrirsjáanleika í íslensku krónunni og það snúist ekki um að Seðlabankinn standi sig illa því fólk viti ekki hvort það sé hægt að treysta henni og það sé helsta ástæðan fyrir því að erlendir fjárfestar komi ekki til landsins og að íslensk fyrirtæki stækki fyrirtæki sín erlendis.
„Mér finnst ekki eðlilegt að við búum í samfélagi þar sem stóru fyrirtækin geta tryggt sig út úr þessu en minni fyrirtækin og heimilin í landinu fá það ekki,“ segir hún og að þetta verði kannað í viðræðum.
Kristrún segir að alveg eins og þegar EES-samningurinn tók gildi og markaðir opnuðust þá muni eiga sér stað breytingar ef Ísland gengur í Evrópusambandið. Hún segir það gríðarlegt hagsmunamál fyrir heimilin á Íslandi að þurfa ekki að vera á fákeppnismarkaði. Hún segir vitað mál að þegar lönd hafi hafi gengið inn hafi vaxtastig lækkað. Það gerist ekki á einni nóttu og ekki eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna í ágúst.
Komi á óvart hversu lítið Kristrún viti
Guðlaugur Þór Þórðarson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, spurði um aðlögun og fjármuni sem hafi til dæmis verið settir í aðlögun í síðustu viðræðum. Það hafi verið lagðar átta þúsund milljón evrur í aðlögun síðast. Kristrún bendir á að þó svo að þessir styrkir hafi verið veittir hafi það ekki breytt stöðu Íslands.
Guðlaugur spurði nokkuð um rammasamning sem gerður var í síðustu viðræðum og sagði það koma á óvart hversu lítið Kristrún væri inni í málinu miðað við hvað hún talaði mikið um það. Kristrún sagðist ágætlega inni í málinu en hún beri vandamálið ekki uppi, utanríkisráðherra geri það. Þó að hún sé ekki inni í öllum málum þá viti hún að það hafi ekkert óafturkræft verið gert síðast, þótt það hafi verið lagðar fram milljónir í aðlögun, og það verði það heldur ekki núna.
Guðmundur Ari Sigurjónsson, þingmaður Samfylkingar, tók þá síðastur við og spurði um ólgu í alþjóðamálum. Hún segir ekkert breytast í samskiptum við til dæmis Bandaríkin gangi Ísland í sambandið en það geti veitt skjól að ganga inn í stærri samtök. Það geti styrkt stöðu Íslands en ferlið sé lagalega skipt og taki tíma. Guðmundur Ari spurði svo um framtíð landsins og hvernig eigi að virkja ungt fólk í aðdraganda þessarar atkvæðagreiðslu.
Kristrún sagði þau öll skulda ungu fólki að ræða þetta mál á málefnalegum grundvelli. Það séu heilir árgangar sem hafi aldrei tekið þátt í þessari umræðu og það fæli eflaust marga frá umræðunni hversu beitt hún getur verið. Hún segir ekki eiga að hræða ungt fólk og að fólk eigi skilið fleiri valkosti.
Pawel sleit síðan fundi.
