Þrjátíu árum eftir leiðtogafundinn í Höfða, sem átti að marka endalok kjarnorkuvopnakapphlaupsins, eru kjarnorkuvopn á ný kjarni umræðu um varnir og fælingarmátt. Ráðamenn í Washington hafa á síðustu misserum sífellt dregið úr varnarskuldbindingum gagnvart Evrópu og því kemur nokkuð á óvart að nú heiti þeir að styrkja þann hluta sem snýr að kjarnorkuvopnum.
Financial Times hefur eftir heimildarmönnum að nokkur NATO-ríki séu að ræða saman en sex þeirra hýsa annað hvort bandarísk kjarnorkuvopn eða hervélar sem geta borið slík vopn þegar aðstæður kalla á. Það eru Bretland, Belgía, Þýskaland, Ítalía, Holland og Tyrkland.
Einkum eru það ríki í norðurhluta bandalagsins, þau sem eiga landamæri að Rússlandi, sem lýst hafa áhuga á að gera einhvers konar kjarnorkuvopnasamkomulag við Bandaríkin. Pólland er þar fremst í flokki en þarlendir ráðamenn hafa raunar kallað eftir því að bandarískum kjarnorkuvopnum verði komið fyrir í landinu. Eystrasaltsríkin eru einnig nefnd til sögunnar.
Heimildir blaðsins herma að tilgangur þessara viðræðna sé að sýna svo að ekki verði um villst að Bandaríkin komi eftir sem áður að vörnum Evrópu. Talið er að Evrópuríki geti fyllt í skarð herbundins, bandarísks herafla á nokkrum árum, en aðra sögu er að segja af kjarnorkuvopnum. Engin leið sé að byggja upp slíkt vopnabúr.
Ein leið sem nefnd hefur verið er að fleiri ríki falli undir kjarnorkuvopnaskjöld Frakka, sem búa yfir eigin kjarnorkuvopnum. Fyrir helgi undirritaði Jonas Gahr Störe, forsætisráðherra Noregs, samkomulag við Frakka um aukið varnarsamstarf og að Noregur verði tíunda Evrópuríkið sem taki þátt í kjarnorkuvopnaverkefni Frakka. Störe sagði við undirritun samkomulagsins að Noregur yrði þó eftir sem áður kjarnorkuvopnalaust ríki á friðartímum – en þetta markar engu að síður stefnubreytingu hjá Norðmönnum.
Emmanuel Macron, Frakklandsforseti, opnaði fyrir þennan möguleika í mars og ófá ríki hafa óskað eftir aðild að verkefninu, þótt nokkuð óljóst sé hvernig það verður útfært. Fyrir liggur að Frakkar halda ákvörðunarvaldi um beitingu vopnanna og ekkert liggur opinberlega fyrir um að koma frönskum vopnum fyrir í öðrum ríkjum. Einkum er þetta túlkað sem skýr skilaboð um að Evrópuríki vilji ekki vera með öllu háð bandarískum ráðamönnum um kjarnorkuvarnir.
Donald Trump hefur ítrekað lýst þeirri skoðun að NATO sé risaeðla, bandalag sem komi Bandaríkjunum að litlu gagni en kosti fúlgur fjár. Það hefur heldur ekki farið fram hjá neinum að hann var hreint ekki ánægður með að aðrar þjóðir fylgdu ekki í humátt á eftir bandarískum herafla í stríð við Íran. Hann hótaði raunar að kalla hermenn heim og skipaði fyrir um brotthvarf fimm þúsund hermanna frá Þýskalandi, sem enduðu svo eiginlega í Póllandi eftir mikið japl, jaml og fuður.
Samkvæmt Spiegel, Politico og TVP World kynnti sendifulltrúi bandarískra stjórnvalda evrópskum embættismönnum á fundi í höfuðstöðvum NATO í Brussel áform um að draga verulega úr þeirri hernaðargetu sem Bandaríkin skrá til ráðstöfunar fyrir NATO í krísu eða átökum. Og þær hugmyndir gengu mun lengra en fundarmenn höfðu látið sér detta í hug, samkvæmt heimildum þýska fréttaritsins Spiegel.
Heimildarmenn Spiegel segja að til standi að takmarka verulega það herlið sem NATO hefur til taks, einkum sérhæfða getu sem Evrópa á erfitt með að bæta hratt upp: langdræg árásvopn, kafbátavarnir, eldsneytisflugvélar, njósna- og eftirlitskerfi, loftvarnir, flotavernd. Að kaupa fleiri orrustuþotur leysir ekki sjálfkrafa skort á eldsneytisflugvélum, kafbátum eða sprengjuflugvélum.
Þetta snýst um svokallað NATO Force Model, sem var mótað eftir innrás Rússa í Úkraínu 2022. Í því er skilgreint hvaða herlið og búnaður á að vera tiltækur yfirmanni herafla NATO til að tryggja fælingarmátt og varnir bandalagsins. Líkanið er sett upp í þrepum: 0–10 dögum, 10–30 dögum og 30–180 dögum. Því skiptir miklu hvort bandarísk fækkun lendir á fyrstu tveimur þrepunum, þar sem skortur gæti haft mest áhrif á fælingarmátt og fyrstu viðbrögð bandalagsins.
Áformin virðast ekki endanlega frágengin. Spiegel hefur eftir heimildarmönnum að bandarískum orrustuþotum sem ætlaðar eru NATO kunni að fækka um þriðjung. Pólska ríkisútvarpið segir, með vísan til heimilda, að Bandaríkin hyggist minnka djúpárásargetu sína í Evrópu um allt að helming, það er að segja getu til árása djúpt í baklandi andstæðings. Politico hefur eftir heimildarmönnum að fækkunin geti náð til sprengjuflugvéla, kafbáta, herskipa og dróna. Wall Street Journal hefur eftir sínum heimildarmönnum að minnka eigi hernaðargetuna sem Bandaríkin leggja til um þriðjung til helmings. Yrði af þessu markaði það þáttaskil í sögu NATO.
Fréttaritið Politico vitnar til hermálasérfræðinga sem segja mikilvægt fyrir Evrópuþjóðir að flýta sér ekki að fylla skarð bandarískra hermanna og vopnabúrs, heldur sé þetta tækifæri til að greina raunverulegar þarfir og sækja það, sem ætti að vera hægt innan fimm ára.
Þótt Spiegel segi engin tímamörk hafa verið nefnd eiga varnarmálaráðherrar evrópsku NATO-ríkjanna að kynna hugmyndir sínar um viðbrögð á leiðtogafundi NATO í Ankara í júlíbyrjun. Ljóst er að bandarískir ráðamenn þrýsta á um að brugðist sé hratt við, enda liggja áherslur þeirra annars staðar en í Evrópu. Þessar fyrirætlanir hafa þó vakið andstöðu á Bandaríkjaþingi og jafnvel flokkssystkin forsetans þar hafa varað við því að skyndilegur samdráttur herafla og varnargetur í Evrópu sendi röng skilaboð til Vladímírs Pútíns. Raunar hafa þingmenn rætt um að krefjast skýrslu og röksemdafærslu fyrir breytingunum sem boðaðar eru.
