Héraðssaksóknari hefur ákært Eimskipafélag Íslands hf. og Eimskip Íslands ehf. vegna sölu skipanna Goðafoss og Laxafoss árið 2019. Það var Umhverfisstofnun sem kærði sölurnar árið 2020. Þess er krafist að félögin verði dæmd til refsingar og greiðslu sakarkostnaðar. Eimskip greindi frá ákærunni í tilkynningu á dögunum.
Málið á sér langan aðdraganda og hefur ítrekað verið til umfjöllunar í fjölmiðlum, svo sem þegar embætti héraðssaksóknara gerði húsleit í höfuðstöðvum Eimskips í desember árið 2021 eða þegar málið var til umfjöllunar hjá Kveik árið 2020.
Samkvæmt ákæru í málinu, sem DV hefur undir höndum, eru félögin sökuð um umhverfisbrot fyrir óheimilaðan útflutning á hættulegum úrgangi frá Evrópu til Indlands með því að selja skipin til fyrirtækisins Global Marketing System Inc (GMS) í þeim tilgangi að koma skipunum til förgunar og endurnýtingar á Indlandi.
Bæði skipin voru smíðuð á árinu 1995 og voru því orðin 25 ára gömul árið 2020 og höfðu þá verið í rekstri á vegum Eimskips frá aldamótunum. Sökum aldurs var stór úttekt fram undan sem kallast 25 ára dokkan en að sögn héraðssaksóknara var áætlaður kostnaður vegna hennar verulegur og hafi Eimskip því ákveðið að selja skipin áður en úttektin færi fram.
Fór svo að skipin voru seld til GMS til niðurrifs með aðferð sem kallast á ensku „beaching“ en um þetta segir í ákærunni:
„Bæði Goðafossi og Laxafossi var siglt upp í fjöru á Alang á Indlandi þegar hásjávað var og þeim strandað þar. Þessi tegund af niðurrifi kallast á ensku „beaching“ og er vel þekkt aðferð í skipaiðnaðinum. Þessi aðferð hefur miklar afleiðingar fyrir umhverfið og veldur mengun sjávar og grunnvatns, spillir einnig loftgæðum og fleira. Þá eru ótalin áhrif á heilsu þeirra sem vinna við niðurrif við þessar aðstæður enda verður fjöldi dauðsfalla árlega þar sem niðurrif skipa er stundað með þessum hætti. Litlar eða engar ráðstafanir eru gerðar til að koma í veg fyrir eða að reyna að lágmarka skaðleg áhrif á heilsu manna og umhverfið og fer það þvert gegn lögum og Evrópugerðum sem innleiddar hafa verið í íslenskan rétt og vísað er til í málinu.“
Taldi engann vafa á því að skipin hafi innihaldið spilliefni
GMS er samkvæmt ákæru stærsti kaupandi gamalla skipa í heiminum. Félagið var stofnað árið 1992 og er með höfuðstöðvar í Dúbaí í Sameinuðu arabísku furstadæmunum og skrifstofur í 13 löndum. Félagið sérhæfir sig í að vera milliliður um viðskipti milli skipafélaga og félaga sem sjá um niðurrif skipa. Félagið kaupir skip fyrir reiðufé og selur til endurvinnslu í Suður-Asíu, Tyrklandi og fleiri stöðum. Þá sér félagið um flutning á skipunum á áfangastað. Samkvæmt kæru Umhverfisstofnunar skiptir GMS nánast eingöngu við niðurrifsaðila á Indlandi og í Bangladesh.
Við rannsókn málsins hér á landi voru lagðar spurningar fyrir yfirmann skipaendurvinnslu í Belgíu til þrjátíu ára. Að hans mati er enginn vafi á því að þar sem Goðafoss og Laxafoss hafi siglt undir eigin vélarafli hafi þau innihaldið fjölmörg spilliefni sem teljast hættulegur úrgangur. Sem dæmi eru nefnd ósoneyðandi efni, þungmálmar, rekstrarolíur, smurolíur, blýrafhlöður, kælimiðlar, málningarvörur, geislavirk efni, kemísk efni, gastegundir og fjölklórbífenýlefni (PCB).
Hættulegasti vinnustaður heims
Fjaran í Alang á Indlandi er þekkt fyrir niðurrif skipa með áðurnefndri aðferð og er fjaran stundum kölluð heimsins stærsti skipakirkjugarður og hættulegasti vinnustaður heims. Þessi niðurrifsstaður er mjög umdeildur sökum umhverfisáhrifa sem og áhrifa niðurrifs á heilsu starfsmanna, en á árunum 2009-2012 létu minnst 54 starfsmenn lífið í slysum í Alang-fjörunni og á árinu 2018 létu minnst 14 lífið. Hallað hefur undan fæti í starfseminni síðustu ár en í fyrra birti Al Jazeera frétt þar sem sagði að skipakirkjugarðurinn í Alang væri í andarslitrunum. Átökin fyrir botni Miðjarðarhafs hafa spilað þar stórt hlutverk og eins eru færri að losa sig við skip í dag. Loks hefur skipaendurvinnsluiðnaðurinn í Indlandi tekið miklum breytingum og Alang hefur kappkostað að reyna að uppfylla alþjóðleg skilyrði um umhverfisvernd og meðferð spilliefna. Það hefur aukið kostnað við niðurrif sem hækkaði verðin og skip enda því frekar í höndum samkeppnisaðila í Bangladesh og Pakistan sem bjóða lægra verð.
Kveikur benti á það í umfjöllun sinni árið 2020 að frá árinu 2018 hefði evrópsk löggjöf lagt blátt bann við því að skip yfir 500 brúttótonnum væru rifin annars staðar en í vottuðum endurvinnslustöðvum og lög um slíkt tóku gildi á Íslandi árið 2019.
Eimskip bar því við í svörum sínum til Kveiks að GMS hefði keypt skipin og tekið sjálfstæða ákvörðun um að senda þau til niðurrifs. GMS sagði því við Kveik að fyrirtækið hefði aðeins haft milligöngu um kaupin en aldrei verið eigandi. Skráður eigandi voru félögin Melinda Maritime og Nova One Maritime sem eru skráð í Líberíu.
