Á Íslandi hefur lengi tíðkast að kenna verkalýðshreyfingunni um verðbólguna. Laun hækka of mikið, er iðulega sagt. Á síðustu árum hefur þetta verið sérstaklega áberandi hjá talsmönnum Seðlabankans, þegar þau eru að réttlæta róttæka hávaxtastefnu sína. Hjá atvinnurekendum er þetta sjálfvirk síbylja sem rennur upp úr þeim, sama hvernig árar í atvinnulífinu eða heimshagkerfinu. Stjórnmálamenn halda svo að þetta hljóti að vera rétt fyrst atvinnurekendur segja það.

Í þjóðmálaumræðunni virðist oft litið svo á að allar launahækkanir hljóti að skila sér í samsvarandi verðbólguaukningu. Þannig halda margir að 5% launahækkun á ári í kjarasamningum hljóti að skila sér í 5% hækkun verðbólgunnar. Slíkt gæti hins vegar aldrei átt rétt á sér nema launakostnaður fyrirtækja væri 100% af veltu þeirra, það er ef  launakostnaðurinn væri eini rekstrarkostnaður fyrirtækjanna.

En það er auðvitað ekki svo. Samkvæmt fyrirtækjauppgjöri Hagstofu Íslands er launakostnaður fyrirtækja að meðaltali rétt rúmlega 20% af heildarkostnaði fyrirtækjanna. Aðföng erlendis frá (hráefni, tæki og búnaður), innlend þjónusta, húsnæðiskostnaður og fjármagnskostnaður mynda megnið af kostnaði fyrirtækjanna, aðföng mest.

Þannig mætti segja að 5% hækkun launa á ári gæfi í mesta lagi rúmlega 1% hækkunartilefni á verðlagi (fyrst laun eru um 20% af kostnaði fyrirtækja). En þá á eftir að draga frá framleiðniaukningu sem búast má við að sé á bilinu 1-1,5% á ári. Framleiðniaukning skapar rúm fyrir kaupmáttaraukningu (hækkun launa umfram verðlag) - og því má draga hana frá verðhækkunartilefni launahækkana. 

Þetta þýðir að 5% launahækkun skapar ekkert tilefni til verðlagshækkana, ef framleiðniaukningin er um 1% á ári. En ef framleiðniaukning væri 1,5% á ári þá mætti hækka laun um 5,5% á ári án þess að það hefði áhrif á verðbólguna.

Vegna þess að launakostnaður fyrirtækja er ekki stærri hluti kostnaðar þeirra en rúm 20% þá er rökrétt að launahækkanir hafi lítil áhrif á verðbólgu.

Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn staðfestir lítil áhrif launa

Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn (AGS) sendi nýlega frá sér skýrslu um stöðu þjóðarbúskaparins á Íslandi. Í fylgiriti með skýrslunni er gerð úttekt á orsökum verðlagsbreytinga á Íslandi á tímabilinu frá 2011 til 2025 (sjá hér). Úttektin byggir á ítarlegri tölfræðigreiningu og samanburði við 45 önnur hagsældarríki og nýmarkaðsríki.

Niðurstöðurnar eru sláandi. Þær má sjá í eftirfarandi töflu.

Innflutningsverð er langstærsti orsakavaldur verðbólgu á Ísland. Innflutningsverð ræðst af verðbólgu á heimsmarkaði og gengi krónunnar og það skýrir um 75% af verðlagsbreytingum hér á tímabilinu 2011 til 2025. Í samanburðarlöndunum er vægi innflutningsverðs miklu minna, eða um 26%.

Þetta endurspeglar sérstöðu Íslands sem eyríkis með einhæfa framleiðslu og sem þess vegna stólar óvenju mikið á innflutning aðfanga og fullunninna vara. Krónan á einnig sinn þátt sem orsök verðbólgu sem alla jafna er meiri en í samanburðarlöndunum. Stærstu verðbólgukúfarnir tengjast oft mikilli lækkun á gengi krónunnar (sem hækkar innflutningsverð). 

Hækkanir á innflutningsverði skila sér óvenju sterklega í verðbólguna hér og lækka síðan hægar en algengast er í samanburðarríkjunum, segir AGS (þetta þekkja Íslendingar vel af reynslu af skjótum verðhækkunum bensíns og olíu með hækkandi heimsmarkaðsverði en lækkanir láta gjarnan á sér standa þó innflutningsverðið lækki). 

Þetta tengir AGS við verðbólguvæntingar meðal þeirra sem ákveða verð hér á landi (þ.e. fyrirtækjastjórnenda og gerenda á fjármálamarkaði). Þeir hafa gjarnan of háar verðbólguvæntingar. Þeir eru einnig opnir fyrir freistnivanda sem er sá, að auðveldara er að auka hagnað fyrirtækja með verðhækkunum en með hagræðingu og framleiðniaukningu. Það stuðlar að hagnaðardrifinni verðbólgu sem skýrir hversu þrálát verðbólgan er oft á tíðum.

AGS vísar einnig til þess að söguleg reynsla af hárri verðbólgu, eins og var á Íslandi 1960-1990, geti stuðlað að of háum verðbólguvæntingum. Þetta þýðir að fyrirtæki hleypa of mikilli verðbólgu í gegn, meira en efni standa til. Niðurstaða AGS er að þessi þáttur skýri um 11% af sveiflum í verðbólgunni hér á landi.

Lítil áhrif launa á verðbólguna vekja sérstaka athygli skýrsluhöfunda, en þau eru einungis um 11%. Þetta er í algerri andstöðu við það sem tíðkast í samanburðarríkjunum en þar skýrir vægi launabreytinga um 33% af breytingum verðlags. Vægi launa í verðbólgunni á Íslandi er sem sagt einungis um þriðjungur af því sem algengast er. Takið eftir því!

Síðasti skýringarþátturinn er sveiflur í framleiðslumagni en sá liður skýrir einungis um 3% af verðbólgunni hér á landi en um 20% í samanburðarríkjunum.

Niðurstaða

Ný skýrsla AGS sýnir að innflutningsverð er langstærsti áhrifavaldur verðlagsbreytinga hér á landi, með um 75% vægi. Launabreytingar skýra einungis um 11% af verðbólgunni. Verðbólguvæntingar atvinnurekenda skýra álíka stóran hluta og launabreytingarnar.

Þessi niðurstaða gengur þvert gegn síbylju atvinnurekenda, Seðlabankans og margra hagfræðinga um að launahækkanir séu helsti drifkraftur verðbólgu á Íslandi.

Niðurstaða AGS er rökrétt vegna þess að launakostnaður fyrirtækja er að jafnaði ekki nema rúm 20% af rekstrarkostnaði þeirra.

Það er því kominn tími til að breyta umræðunni um hagstjórnina og leita annarra leiða í baráttunni við verðbólguna en oftast eru á borð bornar.

Allt tal um að breyta þurfi vinnumarkaðslíkaninu til að veikja verkalýðshreyfinguna og lækka launastigið, til að ná betri tökum á verðbólgunni, er þannig út í hött.

Höfundur er prófessor emeritus við HÍ og starfar hjá Eflingu.