Aðsend grein úr Morgunblaðinu
Milton Friedman taldi helsta kost flotgengis felast í því að gengi gjaldmiðilsins geti aðlagast breyttum efnahagslegum aðstæðum líkt og annað verð í hagkerfinu. Þegar vel gengur styrkist gjaldmiðillinn og aukinn kaupmáttur skilar sér til þeirra sem nota hann. Þegar illa gengur veikist hann og tekur hluta höggsins. Þetta er ekki galli heldur kostur.
Flotgengi krónunnar tryggir betur samkeppnisstöðu hagkerfisins sem endurspeglast í verði gjaldmiðilsins á hverjum tíma. Þegar framleiðni og útflutningur vex styrkist gengið og við njótum aukins kaupmáttar. Þegar ytri áföll dynja yfir tekur gjaldmiðillinn hluta höggsins í stað þess að öll aðlögunin birtist í skuldum, atvinnuleysi, samdrætti og minni umsvifum í atvinnulífi.
Þröstur Ólafsson skrifaði grein í Morgunblaðið 18. júní undir fyrirsögninni „Aðgát skal höfð í nærveru krónunnar“. Hann virðist ósáttur við grein mína þar sem ég benti á þá staðreynd að eigin mynt er reglan í heimi peningamála. Sameiginleg mynt á borð við evruna er undantekningin.
Sú staðreynd breytist ekki við skrif Þrastar.
Hann vill gjaldmiðil sem „klett“. Ekki gjaldmiðil sem aðlagast breyttum aðstæðum heldur gjaldmiðil sem stendur óhaggaður þó forsendur hagkerfisins breytist. Eins og hann orðar það sjálfur: „Gjaldmiðillinn á ekki að aðlaga sig atvinnulífinu heldur þarf hann að vera kletturinn sem veitir aðhald og traust.“
Þar liggur kjarni málsins. Þröstur vill evru – vill fastgengi fyrir Ísland.
Aðlögunin hverfur ekki
Fyrir evruríkin er evran fastgengi. Gengi hennar tekur ekki mið af stöðu Króatíu, Grikklands, Ítalíu eða Þýskalands sérstaklega heldur af evrusvæðinu í heild. Hún hentar því engu þessara hagkerfa fullkomlega.
Það sem vekur athygli við grein Þrastar er ekki það sem hann segir heldur það sem hann sleppir. Hann fjallar ekkert um kostnað innri aðlögunar sem fylgir því fastgengi sem hann mælir fyrir.
Þörfin fyrir aðlögun hverfur nefnilega ekki við upptöku evru. Hún færist einfaldlega af gjaldmiðlinum yfir á atvinnulíf, laun, skuldir, atvinnustig og eignaverð.
Hagfræðingurinn Arthur Okun sýndi fram á að þegar atvinnuleysi fer yfir visst jafnvægi getur hvert prósentustig kostað hagkerfið 2-3% af landsframleiðslu. Reynslan frá Evrópu er vel þekkt. Þar hefur aðlögunin oft birst í formi þráláts atvinnuleysis, sérstaklega meðal ungs fólks, og búferlaflutninga milli landa frá veikari svæðum til sterkari hagkerfa.
Aðlögunin hverfur ekki. Spurningin er aðeins hvernig hún birtist.
Heimatilbúnar sveiflur?
Þröstur réttlætir afstöðu sína meðal annars með þeirri fullyrðingu að sveiflur í íslensku efnahagslífi séu „að mestu heimatilbúnar“.
Er það svo? Var covid-faraldurinn heimatilbúinn? Voru eldgosin við Grindavík heimatilbúin? Eru breytingar á verði sjávarafurða, álverði, aðstæðum í hafinu eða ferðavenjum útlendinga heimatilbúnar? Eru olíuverðshækkanir, tæknibreytingar eða aukin alþjóðleg samkeppni heimatilbúin?
Ísland er lítið opið hagkerfi. Við verðum reglulega fyrir áföllum sem eiga upptök sín utan landsteinanna. Það er einmitt þess vegna sem eigin gjaldmiðill skiptir máli. Þegar aðstæður breytast getur gengið tekið hluta höggsins. Fastgengi kemur ekki í veg fyrir þörfina fyrir aðlögun. Það breytir því hins vegar hvernig aðlögun gerist.
Kletturinn
Hugmynd Þrastar um gjaldmiðil sem „klett“ er ekki ný. Hún var meðal annars undirstaða gullfótarins og ýmissa fastgengiskerfa sem reynd hafa verið í gegnum tíðina en síðar voru yfirgefin.
Gullfótur og evran eru vissulega ólík kerfi en eiga það sameiginlegt að gengi gjaldmiðilsins aðlagast ekki sérstaklega aðstæðum einstakra ríkja. Gengið er fast en atvinnulíf, laun, skuldir og eignaverð sjá um aðlögunina.
Það er ekki tilviljun að margir af áhrifamestu hagfræðingum síðustu áratuga hafa bent á þessa sömu staðreynd. Milton Friedman taldi sveigjanlegt gengi eitt mikilvægasta aðlögunartæki hagkerfa. Joseph Stiglitz og Paul Krugman hafa gagnrýnt evrusvæðið fyrir að skorta aðlögunarúrræði þegar einstök ríki verða fyrir áföllum. Fyrrverandi seðlabankastjórar Bandaríkjanna, Ben Bernanke og Janet Yellen, hafa jafnframt bent á hvernig fastgengi dollars á tímum gullfótar var stór ástæða kreppunnar miklu – svo dæmi séu tekin.
Þótt þessir hagfræðingar séu ósammála um margt skilja þeir að fast gengi er ekki málið. Ný aðildarríki Evrópusambandsins hafa ekki lengur val um hvort þau taki upp fastgengi – taki upp evru. Það er skilyrði ESB-aðildar. Það er pólitík.
Því eins og Þröstur bendir sjálfur á var evran fyrst og fremst pólitísk ákvörðun. Markmiðið var að hraða samruna Evrópu. Evran var ekki hönnuð til að hámarka samkeppnishæfni, efnahagslega velsæld eða sveigjanleika einstakra hagkerfa heldur til að þjóna pólitísku verkefni.
Nóbelsverðlaunahafinn Joseph Stiglitz komst að þeirri niðurstöðu í bók sinni The Euro að sjálf hönnun myntbandalagsins væri meginorsök margra þeirra efnahagsvandamála sem Evrópa hefur glímt við. Eins og hann orðaði það: „The problem with Europe is the euro.“
Eftir stendur sú staðreynd að eigin mynt er reglan. Sameiginleg mynt er undantekningin.
Það er ekki tilviljun.
Höfundur er fyrrverandi formaður bankaráðs Seðlabanka Íslands og doktor í hagfræði.
