Hvers virði er tíminn? hvarflaði að mér þegar Smartland sló upp frétt, ásamt ljósmynd, þess efnis að Kristrún Frostadóttir hefði á vídeóupptöku á Leifsstöð borið úr frá svissneska fyrirtækinu Breitling, af gerðinni Chronomat Automatic 36 með skífu úr hvítri perlumóðu með ellefu demöntum, keðjan úr stáli og 18 kt rauðagulli en glerið rispufrítt safírgler með speglunarvörn, svo vitnað sé í lýsingu Smartlands. Úrið ku fást á Íslandi, í Michelsen fyrir 1.6 milljónir króna.

Fyrsta hugsun mín var: Hefði Smartland slegið þessari frétt upp með sömu áherslum ef til dæmis Áslaug Arna eða Guðrún Hafsteins hefðu borið svipað úr?

Eitthvað við þessa frétt erti mig svo ég bar hana undir tvær vinkonur. Önnur sagði: „Það er eitthvað ósmekklegt við að Kristrún sé með þetta dýra úr.“ – en hún gat ekki fest fingur á hvað stuðaði hana. Hin sagði: „Æ, það er rugluð hægrisveifla að tröllríða öllu og allt notað, líka Smartland – kannski var úrið gjöf frá ættingja eða starfsstað.“ Ályktun í svipuðum dúr og þá síðarnefndu var að finna hjá fjölmörgum við að lesa athugasemdaþráð við fréttina, þar sem fólk býsnaðist yfir henni.

Ég skal ekki segja, en á tímum þegar ímynd og aðferðafræði popúlisma ráða meiru en margt, já á tímum Spursmála & Smartlands, hef ég stundum staldrað við fréttaflutning Smartlands. Til að mynda þegar téð Kristrún tók við embætti forsætisráðherra á Bessastöðum og ritstjóri Smartlands skrifaði um klæðaburð ráðherrans Ingu Sæland: „Næsta verk Ingu Sæland er að fá sér stílista. Á meðfylgjandi ljósmyndum sést hún í svörtum skóm sem ná upp að ökkla og er í 40 den sokkabuxum við. Slíkir skór ganga ekki við pils eða kjóla og alls ekki þegar fólk tekur við ráðherraembætti. Þótt það sé napurt á Álftanesi eins og var í gær þá mega slíkar bomsur alls ekki sjást á tröppum Bessastaða.“

Rabbað við Sontag og vinkonur

Mig rámar í að hafa á miðlunum séð pínlega mynd af fótum Ingu í tengslum við þessa frétt og þá saknað þess að á Íslandi væri engin Susan Sontag til að rýna með gleraugum menningarrýnis í fréttaflutning þennan. Já, og í téða ljósmynd.

Fyrir þá sem ekki vita var Susan Sontag (1933–2004) þekktur bandarískur hugsuður, rithöfundur og menningarrýnir – og fleira. Hún öðlaðist mikla frægð fyrir ritgerðir sem fjalla meðal annars um list jafnt sem siðferði, birtingamynd ljósmynda og samfélagslega skynjun.

Mér fannst ég þurfa að ræða þetta við hana, látna manneskjuna, og vegna þess að tíminn er afstæður gat ég það upp að ákveðnu marki.

Mér hugkvæmdist nefnilega að fá lánuð gleraugu Sontag í gegnum gervigreindina. Auðvitað er það ekki hún sjálf sem talar en gleraugun veita ákveðna sýn. 

 Reiði fólks beinist að myndum

Svo fyrst spurði ég anda Susan Sontag, í gegnum afstæði tímans, hvaða merkingu það hefði á mynd að forsætisráðherra bæri úr upp á 1,6 milljón í samfélagi þar sem um 5 til 10 prósent almennings berst við fátækt (svo ekki sé minnst á dans fjölda fólks við mörk harksins).

Og gervigreindin svaraði að Susan Sontag myndi líklega ekki ræða fyrst og fremst úrið sjálft sem „siðferðilegt brot“ heldur það hvernig myndin virkar sem tákn og hvernig vald birtist í gegnum sjónræna framsetningu. Í anda bóka sinna gæti hún bent á nokkra hluti. Til dæmis að slík birtingamynd sé ekki bara hlutlaus skráning heldur tákn um félagslegt bil, mynd af valdhafa sem virðist fjarlægur daglegum veruleika almennings.

Þá benti hún á að Sontag hefði haft áhuga á því hvernig stíll, neysla og fagurfræði tengist valdi. Úrið væri því ekki bara persónulegur hlutur heldur sjónræn yfirlýsing um stöðu, vald og forréttindi. Þó gæti sama mynd í ríku og stöðugu samfélagi virst smávægileg, um leið og hún verður auðveldlega tákn um aðskilnað elítu frá almenningi í samfélagi þar sem fólk upplifir húsnæðisvanda, verðbólgu eða fátækt. Aftur á móti beri að hafa þann vara á að reiði fólks beinist oft að myndum frekar en kerfum.

 Tilfinningalegt pólitískt tákn

Þannig skrifaði Sontag um hvernig myndir einfalda flókin samfélagsmál í sterkar, sjónrænar táknmyndir. Dýrt úr gæti orðið að eins konar styttingu fyrir stærri umræðu um misskiptingu, jafnvel þótt vandinn sé kerfislægur en ekki bundinn einum einstaklingi.

Því, áætlaði gervigreindin, að Sontag myndi í þessu samhengi vara við einföldum siðferðisdómum, enda hefði hún verið tortryggin gagnvart því þegar fólk segði eina mynd segja alla söguna um manneskju eða samfélag.

Frekar myndi hún spyrja: Af hverju vekur þessi mynd svona sterk viðbrögð núna? Hvaða samfélagslega óróa er hún að afhjúpa?

Sontag myndi væntanlega leggja minni áherslu á spurninguna: Má forsætisráðherra eiga dýrt úr? – og meiri áherslu á hvernig myndin umbreytir ójöfnuði í sýnilegt og tilfinningalegt pólitískt tákn.

Hún myndi ekki spyrja:  Er þetta siðferðilega rangt úr? heldur: Hvers vegna verður þessi mynd í hugum fólks að svona öflugu tákni um stétt, vald og fjarlægð?

En svo spurði ég gervigreindina hvað Susan Sontag myndi segja um samfélag þar sem er aðeins eitt dagblað og það í eigu valdamikilla einstaklinga í sjávarútveginum, einni aðal atvinnugrein landsins. Og þetta dagblað birti svo ljósmynd af forsætisráðherra með sérstaklega dýrt úr, þeim hinum sama forsætisráðherra og hefur gert sitt til að fá eigendur kvótans til að borga hærri veiðgjöld, þar á meðal bakhjarla að téðu blaði.

Pólitískur hernaður

Og svarið var á þá leið að byggt á heimspekilegri ritgerð Susan Sontag um ljósmyndun og fjölmiðla, þá myndi hún líta á þessa stöðu sem útreiknaðan pólitískan hernað dulbúinn sem hlutlæga yfirferð.

Í ritgerðum eins og Um ljósmyndun og Um sársauka annarra hélt Sontag því fram að myndir væru aldrei hlutlausar; þær væru mjög miðluð verkfæri túlkunar, vangaveltna og valds. Svo að mati gervigreindarinnar myndi Sontag sennilega greina þennan tiltekna fjölmiðlaatburð, út frá þessum upplýsingum, sem ljósmyndun í formi vopns til að beina athyglinni frá öðru.

Eins og frægt er benti Sontag á að ljósmyndir skrái ekki aðeins veruleikann; þær ræni honum. Í þessu tilfelli myndi hún, taldi gervigreindin, halda því fram að einhliða dagblað noti myndavélina til að breyta pólitísku frásögninni.

Rökin þessi: Með því að einblína eingöngu á lúxusúr smættar ljósmyndin flókin efnahagsátök (um fiskveiðikvóta og skattlagningu fyrirtækja) í yfirborðskennda gagnrýni á siðferðisnótum í garð einstaklingsbundinnar græðgi.

Blekking um „hlutlæga blaðamennsku"

Sjónarmið Sontag væri því líkast til, að mati gervigreindarinnar, að myndin virki sem sálfræðilegur skjár. Hún neyðir almenning til að horfa á úlnlið forsætisráðherrans svo þeir hætti að horfa á ranglæti eða hugsanleg kerfisbundin skattsvik í sjávarútveginum. Um sé að ræða blekkingu um „hlutlæga“ blaðamennsku. Þar sem þetta samfélag hafi aðeins eitt dagblað hafi eigendurnir jafnframt einokun á veruleikanum.

 Já, tíminn er skrýtinn skepna og verður aldrei metinn í krónum. Frekar en svo margt. Eitthvað er líka traustvekjandi við vandað úr, það minnir á þegar fólk vígðist til manndóms með því að fá úr (já eða lamb) í fermingargjöf. Minnir á gamla tíma, eitthvað haldbært. Um leið og úrið dýra minnir mig á hversu ólíka veruleikar þrífast í þessu örsamfélagi því ég væri fljót að selja úr sem þetta og nota hagnaðinn til að gera eitthvað gott fyrir son minn. En það er burt séð frá úrinu sem slíku, enda getur það haft persónulegt gildi eða var jafnvel gjöf við tímamót. 

Á sama tíma les ég Moggann með þeim fyrirvara að hér verði ekki kerfisbreytingar af viti án þess að þau sem vinni að þeim hætti á óræðar fréttir um sig í Smartlandi eða Spursmálum. Sumt í pólitíkinni gæti líka gagnast syni mínum frekar en sporslur frá mér. Já – eða ekki. Helst trúi ég því að fagleg blaðamennska stuðli að bjartari framtíð.