Stórfellt gáleysi Tómasar Guðbjartssonar skurðlæknis leiddi með beinum og fyrirsjáanlegum hætti til tjóns og andláts Erítreumannsins Andemariams Beyene árið 2014, tæpum þremur árum eftir að plastbarki var græddur í hann.
Með því að greiða veginn fyrir því að sjúklingur í viðkvæmri stöðu væri notaður í „stórhættulega tilraun, sem skorti allan vísindalegan og lagalegan ramma“ braut Tómas gegn dýpsta grunni læknisstarfsins – að valda fyrst og fremst ekki skaða.
Þetta kemur fram í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli fjölskyldu Andemariams gegn íslenska ríkinu. Þar segir að Tómas hafi gerst uppvís um „stórfellt gáleysi“ í máli Andemariams og brotið alvarlega gegn þágildandi læknalögum.
Í dómnum var ríkið dæmt bótaskylt vegna saknæmrar háttsemi Tómasar í málinu.
Vildu bætur vegna plastbarkaaðgerðarinnar
Andemariam Beyene var sjúklingur skurðlæknisins Tómasar Guðbjartssonar og var sendur í plastbarkaígræðslu – þá fyrstu sem ítalski skurðlæknirinn Paolo Macchiarini framkvæmdi á Karólínska háskólasjúkrahúsinu í Svíþjóð árið 2011. Andemariam lést í byrjun árs 2014, þá 36 ára.
Macchiarini var dæmdur til refsingar fyrir aðgerðina á Andemariam og fleiri plastbarkaþegum árið 2024.
Plastbarkamálið hefur verið rannsakað af óháðum rannsóknarnefndum bæði í Svíþjóð og á Íslandi. Í íslensku rannsóknarskýrslunni var margt fundið að aðkomu Tómasar Guðbjartssonar.
Ekkja Andemariams og þrír barnungir synir þeirra stefndu íslenska ríkinu og vildu að það viðurkenndi bótaskyldu vegna þess tjóns sem varð vegna plastbarkaaðgerðarinnar sem Andemariam gekkst undir.
Eftir að dómurinn féll fjölskyldunni í vil sagði Gestur Gunnarsson, annar lögmanna fjölskyldunnar, að framhaldið sé í höndum ríkislögmanns – annað hvort áfrýi hann dómnum eða gangi til viðræðna um mögulega bótafjárhæð.
Aðkoma íslenska ríkisins að málinu fólst í meðferð Andemariams á Landspítalanum, sem var í höndum Tómasar Guðbjartssonar.
Laug að önnur læknismeðferð væri fullreynd
Samkvæmt dómnum átti Tómas í mikilvægum samskiptum við Macchiarini og fleiri um heilsufar Andemariams meðan hann var í meðferð á Landspítala sem hann átti að færa í sjúkraskrá en gerði ekki.
„Mikilvægust og afdrifaríkust þeirra samskipta varða það er Tómas Guðbjartsson breytti vísvitandi þann 12. maí 2011 tilvísun sjúklingsins til Svíþjóðar til þess að láta líta svo út sem „öll önnur læknismeðferð væri fullreynd“, að beiðni aðgerðarlæknisins.“
Tómas Guðbjartsson breytti vísvitandi þann 12. maí 2011 tilvísun sjúklingsins til Svíþjóðar til þess að láta líta svo út sem „öll önnur læknismeðferð væri fullreynd“
- Úr dómi héraðsdóms.
Þetta var gert til að friða sænska siðanefnd. Fullyrðingin var hins vegar röng og þykir fullvíst að Tómas hafi vel vitað það.
Andemariam var ekki í lífshættu og ekkert neyðarástand var uppi þegar hann var sendur til Svíþjóðar. Að mati dómsins var því engin klínísk þörf á að „kasta honum út í óprófaða, lífshættulega tilraun sem aldrei hafði verið prófuð áður“.
Vísvitandi rangfærsla Tómasar um ástand Andemariams fól í sér ámælsverða og saknæma háttsemi, að mati dómsins.
Tómas ekki talinn grandalaus
Ríkið hélt því fram að Tómas hefði verið grandalaus og blekktur af Macchiarini. „Það telur dómurinn hins vegar afar ósennilegt og stenst ekki við skoðun á tölvupóstum milli þeirra.“
Að mati dómsins hlaut Tómasi að vera fyllilega ljóst hvað stóð til.
Tölvupóstsamskipti milli Tómasar og Macchiarinis hafi enn fremur sýnt fram á að Tómas hafi haft „sterkan faglegan og akademískan hvata til að fylgja Macchiarini“.
Tómas hafi enn fremur flogið til Svíþjóðar til að taka beinan og umtalsverðan þátt í tilraunaaðgerðinni.
„Virðist svo sem Tómas hafi látið eigin metnað og frama trufla dómgreind sína fremur en að hafa hagsmuni sjúklingsins í fyrirrúmi,“ segir í dómnum.
Ráðfærði sig ekki við aðra lækna Landspítala
Héraðsdómi þykir „mjög ámælisvert og í andstöðu við óskráða meginreglu heilbrigðisréttar á þeim tíma“ að Tómas hafi ekki átt samráð við aðra lækna á Landspítala um meðferð Andemariams.
Á Landspítala hafi verið skýr, óskráð regla að svo flókin tilfelli væru rædd í þverfaglegu teymi. Fyrrum yfirlæknir og yfirmaður Tómasar bar vitni um það fyrir dómi að Tómas hafi einn tekið ábyrgð á sjúklingnum án þess að ráðfæra sig við hann og hélt honum alfarið utan við málið.
„Fram kom í vitnisburði yfirlæknisins að hann hefði fyrst heyrt af þessu máli í fjölmiðlum og hefði ekkert vitað um erindi Tómasar til Svíþjóðar.“
Yfirlæknir hefði tekið fyrir aðgerðina, hefði hann vitað af henni
Yfirlæknirinn staðhæfði fyrir dómi að hefði Tómas fylgt eðlilegum verkferlum og ráðfært sig við hann hefði hann beitt valdi sínu til að stöðva tilvísun Andemariams í tilraunameðferðina í Svíþjóð.
„Því má ætla að komið hefði í veg fyrir plastbarkaaðgerðina á Andemariam ef Tómas hefði ekki vísvitandi einangrað sig í ákvarðanatökunni, en með þeim hætti varð samráðsleysið orsök þess að sjúklingurinn endaði á skurðarborðinu hjá Macchiarini.“
Enginn vafi leikur, að mati dómsins, á því að orsakatengsl séu á milli háttsemi Tómasar og þess að plastbarkaaðgerðin fór fram.
Akademískur metnaður framar velferð sjúklingsins
Í dómnum segir að Tómas hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi í starfi, brotið lög um reglur um sjúkraskrár og farið alvarlega gegn þágildandi læknalögum. Hann hafi einnig farið fram hjá yfirmönnum sínum vísvitandi.
„Hann tók þátt í ferlinu af faglegum hvata og tók sjálfur þátt í tilraunaaðgerðinni. Þessi háttsemi setti af stað atburðarás sem leiddi með beinum og fyrirsjáanlegum hætti til þess að sjúklingurinn lést,“ segir í dómnum.
Að mati héraðsdóms benda gögn málsins eindregið til þess að „faglegur og akademískur metnaður Tómasar Guðbjartssonar hafi ítrekað verið látinn ganga framar hagsmunum og velferð sjúklingsins.“
Ekki misskilningur heldur kerfisbundið mynstur
Í kjölfar aðgerðarinnar segir dómurinn að viðvarandi háttsemi Tómasar sýni svo ekki verði um villst að framganga hans hafi ekki verið afleiðing afsakanlegs misskilnings.
„Heldur kerfisbundið mynstur, þar sem sjúklingurinn og velferð hans voru nýtt sem tæki til að efla akademískan frama og eigin hagsmuni læknisins.“
Héraðdómur segir að Tómas hafi vísvitandi logið í vísindagrein sem hann var meðhöfundur að og birtist í The Lancet eftir aðgerðina. Þar var því haldið fram að Andemariam væri einkennalaus og með nánast eðlilegan öndunarveg fimm mánuðum eftir aðgerð.
Úr klínísku eftirliti á Landspítala vissi Tómas að þetta væri ekki satt – sjúklingurinn glímdi við alvarlega og lífshættulega fylgikvilla.
Höfundar greinarinnar áttu, að því er segir í dómnum, aðeins einn boðlegan og siðlegan kost í stöðunni, að draga nöfn sín út af lista meðhöfunda fyrir birtingu greinarinnar.
Notaði dauðvona sjúkling í auglýsingaskyni
Það taldist einnig til ámælisverðrar háttsemi að Tómas beitti sér fyrir því að Andemariam kæmi fram á málþingi Háskóla Íslands árið 2012 til að tryggja jákvæða fjölmiðlaumfjöllun. Þetta hafi verið gert þrátt fyrir að Andemariam hafi skömmu áður verið mjög veikur, hóstað blóði og þurft bráðainngrip í Svíþjóð.
„Tómas notaði þannig dauðvona sjúkling, sem var í viðkvæmri stöðu og algerlega hóður honum um eftirmeðferð, í auglýsingaskyni,“ segir í niðurstöðu dómsins.
