Ásýnd heimsins hefur gjörbreyst á fáum árum og fyrirboðar eru um meiri umskipti. Breytta ásýndin getur fljótlega orðið að nýjum veruleika okkar.

Það sem einkennir helst breytinguna er annars vegar að heimurinn hverfist í meira mæli um fáa einstaklinga, eins og Donald Trump og Elon Musk. Hins vegar er það breytt stjórnmálastefna í valdakerfi Vesturlanda, sem er meira en bara það. Vegna skorts á samtímagreiningu hefur hún verið kölluð trumpismi, kennd við manninn sem flest hverfist um, eða það sem hvarf: Afnám heimsskipulagsins eftir seinni heimsstyrjöldina sem byggðist á alþjóðalögum og -reglum. 

En stjórnmálastefnan sem trónir núna á toppnum er meira en stefna um stjórnmál. Hún er tónn, viðhorf, hegðunarmynstur og hugmyndafræði. Helstu einkenni hennar eru meinhæðni, valdbeiting og sjálfhverfa. Hún er frumspekileg. Ekkert er algilt, annað en vald, allt er út frá eigin sjónarhóli, vilja og styrk. 

Ef leitað er í orðabók eftir helstu einkennum og nýmælum stefnunnar, er orðið yfir að hegða sér eins og ruddi og sýna fantaskap „fólska“. 

Framfylgd fólsku og fylgispekt við fól er oft falin undir yfirskini realisma eða raunsæis, með höfnun á hugsjónum eða reglum. Þar komum við hin inn. 

Ísland hlýðir á boðskapinn

Þar sem Svanhildur Hólm Valsdóttir, sendiherra Íslands í Bandaríkjunum og fyrrverandi aðstoðarmaður formanns Sjálfstæðisflokksins, sat kynningar- og samráðsfund hjá bandaríska utanríkisráðuneytinu í síðustu viku um að andfasistar og öfgafullir vinstri menn væru „óvinir siðmenningar“, hefur líklega hvarflað að henni hver tilgangurinn var. Íslenska utanríkisráðuneytið hefur þó neitað að tjá sig efnislega um fundinn.

„Þetta er eitruð gremja hulin orðræðu um jafnrétti, réttlæti og frelsi,“ sagði bandaríski utanríkisráðherrann, Marco Rubio, á fundinum. Svo sagði hægri hönd forsetans, Stephen Miller, að þessir hryðjuverkamenn skýldu sér á bak við „borgararéttindi“, sem „við þyrftum að vera nógu skynsöm og sterk“ til að að horfa fram hjá.

En leiðarvísirinn liggur fyrir. Andfasistar (Antifa) hafa verið skilgreindir sem hryðjuverkasamtök í Bandaríkjunum og um leið hafa bandarísk stjórnvöld undanfarið unnið að því að stimpla ýmsa andstæðinga sem kommúnista eða hættulega „vinstri öfgamenn“. Fundur sem þessi er liður í því að formgera tiltekinn hóp sem skotmörk valdbeitingar, undirbúa jarðveginn og færa út mörkin fyrir það hverja má valdbeita.

Þetta er því bæði stefnuyfirlýsing og merking. Það að tala fyrir áður mikilvægustu gildum Vesturlanda er núna merki um terrorisma. En ef það er óvinurinn, hver erum við þá orðin?

Lög snúast á haus

„Stefna forsetans er: Höfuð fyrir auga,“ sagði í færslu frá utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna nokkrum dögum eftir fundinn sem Svanhildur sótti. Þar var lagt út frá lögmáli Hammúrabís Babyloníukonungs frá því í kringum 1.800 árum fyrir Krist, sem fundust í áletrun í Íran í byrjun síðustu aldar. 

Í áletrun þess tíma kom fram að lögunum væri ætlað að „koma í veg fyrir að þeir sterku kúgi þá veikari“. 

Lögmál Hammúrabís kváðu á um gagnkvæmni og afleiðingar eigin gjörða, sem skapar fælingarmátt. Sá sem blindar annan í árás átti að gjalda með sínu eigin auga. Í utanríkisstefnu Bandaríkjanna er ekki hugmynd um gagnkvæmni út frá alþjóðalögum sem gildir jafnt, heldur þvert á móti er það talið hluti af fullveldi Bandaríkjanna að beita því valdi sem þau hafa. Vegna þess boðaði utanríkisráðherrann að Bandaríkin myndu „taka í sundur“ Alþjóðaglæpadómstólinn í Haag og hafa beitt dómara refsiaðgerðum.

Trump boðaði líka refsiaðgerðir gegn ríkjum Evrópu sem stóðu gegn því að hann fengi að „eignast“ Grænland, gegn vilja grænlensku þjóðarinnar. Eftir að hann hótaði að eyða íranskri siðmenningu varð opinber samningatækni hans að „semja með sprengjum“.

Dráp á grunuðum „narcoterroristum“ án dóms og laga á hafi úti komu í kjölfarið á harðri orðræðu um fíkniefnasmyglara. Núna er búist við að næsta árás verði á Kúbu og miðað við orðræðuna mun hópurinn breikka sem beita á valdi. Bandarísk stjórnvöld ætla að styrkja stjórnmálaöfl í Evrópu sem berjast gegn „vinstri öfgafólki“.

Merkin um að þessi framkoma sé ekki aðeins umborin heldur upphafin berast stöðugt.

Eftir hótanir sínar og dráp án dóms og laga var Donald Trump sæmdur nýjum „friðarverðlaunum FIFA“ úr hendi stjórans, Gianni Infantino. Framkvæmdastjóri NATO, Mark Rutte, hefur fylgt hugmyndafræði sem kennd hefur verið við „daddyisma“, að dásama Trump í hvívetna. Hann hrósaði Trump á fundi í síðasta mánuði fyrir að hafa knúið fram aukningu í herútgjöldum upp á 1,2 billjónir dollara (150 þúsund milljarða króna).

Keppst er um að friðþægja þann sem ógnar og ræðst á aðra. Krafan um friðþægingu kemur líka fram á Íslandi. 

Í samband við fól

Diljá Mist Einarsdóttir, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, sagðist fyrr í sumar ekki skilja hvers vegna fleiri hefðu ekki áhyggjur af því að samskipti Íslendinga við bandarísk stjórnvöld hefðu minnkað. 

Hún vill „endilega“ fá bandaríska herstöð á Íslandi. Á Alþingi lagði hún fram fyrirspurnir um fjölda ferða utanríkisráðherra Íslands til Washington í samanburði við Brussel.

„Ég ætla að fullyrða að það sé viljandi verið að reka fleyg á milli samstarfs okkar við Bandaríkin, og það er stórhættulegt – þjóðaröryggismál,“ sagði hún.

Þá gagnrýndi hún utanríkisráðherra Íslands, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, sem legði áherslu á að styðja Palestínu og gera fleira sem Trump væri illa við.

„Þetta er fókusinn hjá henni auk ESB-daðurs sem Trump hefur sérstakt horn í síðu á,“ sagði þingkonan.

Ingibjörg Davíðsdóttir, þingmaður Miðflokksins, sagði nýlega að Bandaríkin væru „eina ríkið sem getur varið Ísland“ og að allir sem unna öryggi og vörnum Íslands segi þess vegna nei við viðræðum um inngöngu í Evrópusambandið. Hún sagði „mjög miður“ að íslensk stjórnvöld hefðu ekki fundað með bandarískum yfirvöldum til að kynna sér hvernig þau sæju aðildarviðræður Íslands við ESB, þar sem hún óttast að varnarsamningurinn við ríkið sem ógnar fullveldi næsta nágrannalands okkar komist í uppnám við viðræðurnar, jafnvel þótt samningurinn sé reistur á grunni NATO.

Raunsæisstefna sumra Miðflokks- og Sjálfstæðismanna hefur gengið svo langt að í baráttunni fyrir meintu fullveldi gagnvart Evrópu vilja þeir að íslensk yfirvöld leiti sérstaklega til þeirra sem eru að innleiða fólsku í formi yfirgangs og niðurlægingar. 

Það kann að hljóma öfugsnúið að raunsæi horfi fram hjá augljósri ógn, en raunsæið í þessu tilfelli snýr að valdi. Eina ríkið sem getur varið annað ríki í slíkri heimsmynd er öflugasta herveldið.

Þegar „daddyismi“ er orðinn ríkjandi verður hann að naívisma. Þau taka að sér, fyrir okkar hönd, hlutverk barns andspænis fólinu. 

Á sama tíma er apað eftir.

Valdefling fólskunnar

Á Íslandi birtist meinhæðni, mannfyrirlitning og vaxandi ógnun í umræðunni, þótt hún sé aðeins smjörþefur af því sem orðið er í Bandaríkjunum.

Sigfús Aðalsteinsson, frambjóðandi hjá Okkar borg og stofnandi Facebook-hópsins Ísland þvert á flokka, birti nýlega mynd af Íslendingi í lopapeysu undir blaktandi íslenskum fána að sparka hælisleitanda fram af bjargi.

Á dögunum málaði síðan maður yfir regnbogafána við kirkjutröppur Grafarvogskirkju, með bollaleggingu bæjarfulltrúa Miðflokksins í Kópavogi um að „mörgum væri farið að ofbjóða hversu þröngt umræðusviðið er orðið“.

Reynt er að gera íslenska fánann að tákni fyrir það sem við viljum ekki. 

Fyrsta verk nýs bæjarstjóra Reykjanesbæjar var að hlaupa í það verk að draga að húni íslenska fánann við bæjarstjóraskrifstofuna, reyndar í skiptum fyrir fána bæjarfélagsins. Undir samfélagsmiðlamyndbandi sínu spilaði hann lagið Fortunate Son, sem var ádeila á flöggunarskreytingar þjóðernissinna.

Í Reykjavík var fyrsta verk nýs borgarstjórnarmeirihluta að fjarlægja palestínska fánann og úkraínska fánann, af því að það er of flókið verkefni, sagði Björg Magnúsdóttir, að ákveða hvaða fána eigi að velja til að flagga, ef ekki er það íslenski fáninn. Það var „mjög flókið og tímafrekt að draga línuna um það hvaða fánum eigi að flagga og hvenær og hversu lengi“, sagði Björg um fyrsta verkið.

Íslenskur hláturher fer um Facebook og setur hláturkalla við allar fréttir af loftslagsbreytingum af mannavöldum.

Viðbrögð formanns Eflingar, Sólveigar Önnu Jónsdóttur, við skógareldum í Frakklandi og Spáni, sem 250 þúsund manns flúðu á þeim tíma, voru að birta mynd af þeim og hæðast: „Samt mun Evrópusambandið gefa okkur göng til Eyja!“

Evrópusambandið hefur hins vegar verið leiðandi á heimsvísu í baráttunni gegn loftslagsbreytingum, á meðan Bandaríkin, sem margir vilja tengjast í stað Evrópu, grafa markvisst undan henni.

Að hæðast að öðrum er stjórnmálaaðferð sem virkaði fyrir Trump og er viðbúið að verði til útflutnings.

Sigmundur Davíð Gunnlaugsson bjó í vikunni til „meme“ þar sem sagði að Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra myndi „segja hvað sem er til að komast í ESB“.

Sigmundur hvatti í fyrra til þess að Trump yrðið boðið til Íslands í golf og „veita honum kannski einhver verðlaun“.

Sumir íslenskir álitsgjafar og stjórnmálamanna hafa fundið sig í því hlutverki beint eða óbeint að verja, upphefja og jafnvel ástunda fólskuna.

Ástæðan er að eitt helsta tilefnið fyrir aðildarviðræðum við Evrópusambandið er að án þess er Ísland meira berskjaldað gagnvart ytri ógnum, þó ekki nema væri vegna viðskiptastríðs sem Bandaríkjaforseti beitir óhikað og hömlulítið. Sömuleiðis er erfitt að segja hvort Grænland hefði haldið fullveldi andspænis áformum Bandaríkjaforseta ef ekki væri fyrir fælingarmátt af stuðningibæði danska og franska hersins, sem gerði þröskuld fyrir innlimun hærri.

Verðlaun fólskunnar

Í gegnum tíðina hefur verið reynt að tryggja að fólki hegnist fyrir fólsku, til að skapa fælingarmátt. Því fer núna öfugt. 

Spilling hefur náð nýju og óþekktu stigi í Bandaríkjunum. Donald Trump hefur hagnast um minnst 250 milljarða króna frá því hann varð forseti á ný fyrir einu og hálfu ári, einna helst á rafmyntaviðskiptum sem hafa verið farvegur fyrir fjárframlög erlendra ríkja í áttina að honum persónulega.

Elon Musk tók yfir Twitter, breytti algóriþmanum í eigin þágu og leiddi til uppgangs hægriöfgahópa á miðlinum. Þrátt fyrir sölufall á Teslum vegna stjórnmálaafskipta hans fékk hann bónussamning í vetur sem gæti gefið honum 128 billjónir króna ofan á núverandi auð. 

Síðan varð hann fyrsti billjónamæringurinn í dollurum talið við frumútboð SpaceX.

Það hefur verið reiknað út að minnst 750 þúsund manns hafi dáið vegna illa útfærðs niðurskurðar hans á US Aid í gegnum Doge-niðurskurðarstofnunina, sem hann kynnti með vélsög á lofti, og að „umfram dauðsföll“ verði að líkindum um 14 milljónir. Sjálfur segir hann að enginn hafi dáið og segir að ef einhver hafi dáið, sé það jafnmikið á ábyrgð Bill Gates og Melindu, fyrrverandi eiginkonu hans, sem hafi þá ekki brugðist nógu hratt við með styrkveitingum.

Virðið fært niður

Grunnaðferð fólskunnar er að draga úr virði fólks. Enginn sem mótmælir „lítur út eins og venjuleg manneskja“, sagði Stephen Miller á fundinum með Svanhildi og fleirum. „Þau eru öll afmynduð á einhvern hátt í útliti, klæðaburði og háttalagi.“ 

Trump hefur byggt stjórnmálaferil sinn á því að gera lítið úr öðrum. Allt frá því að kalla andstæðinga sína „meindýr“ og „óvini fólksins“ yfir í að birta myndbönd af innflytjendum sem geimverum (aliens) sem verið er að handtaka og í það að ljúga upp á forsætisráðherra Ítalíu, Giorgiu Meloni, að hún hefði „grátbeðið“ um að fá mynd af sér með honum.

Meinhæðnin og háðið draga úr skynjun fólks á ógn af þeirra völdum og sameina það gegn tilteknum hópum.

„Deportationmaxing,“ sagði í nýrri færslu um brottflutning hælisleitenda. Á milli hlátraskallanna koma síðan ógnanir. Og léttirinn yfir því að það eru aðrir sem eru teknir, en ekki við. Kannski er sama upplifun hjá þeim meðlimum Miðflokksins og Sjálfstæðisflokksins, sem segja eins og Sigríður Á. Andersen, um tilraunir til að yfirtaka Grænland, að „Ísland stendur nú sem betur fer utan við þetta þref allt saman“.

Innan Hvíta hússins var rætt í fyrra og stutt af forsetanum að afnema ein helstu grundvallarmannréttindi sem hinn vestræni heimur hefur búið við síðustu aldir, svokallaðan „habeas corpus“, sem á rót sína að rekja til Magna Carta í Bretlandi frá 1215. Það er rétturinn að vera ekki haldið í varðhaldi án þess að fá tækifæri til að fara fyrir dómara.

Fólskan og lýðræðið

Hluti fólskunnar er að setja aðra niður. Hin endanlega vanvirðing stjórnmálamanns gagnvart almenningi er að fjarlægja lýðræðið. Á Íslandi er ekki verið að fjarlægja lýðræðið, en hins vegar hafa tveir stórir stjórnmálaflokkar, sem eru með stuðning 25 prósent og 13 prósent kjósenda í síðustu könnun, boðað leynt og ljóst að þeir munu ekki virða niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við Evrópusambandið, ekki frekar en sömu aðilar eða forverar þeirra gerðu varðandi þjóðaratkvæði um nýja stjórnarskrá.

Þetta gera þeir án þess að skammast sín í trausti þess að fólki muni þykja prinsipp um lýðræði minna virði en afstaða þeirra til aðildar að ESB.

Eftir að hafa séð allt það sem Donald Trump hefur sagt, gert og boðað, er niðurstaða margra þeirra að það sé rangt að spyrja þjóðina og um leið ámælisvert að leita ekki eftir nánara sambandi við hann. Það hlýtur að teljast dómgreindarleysi að sækja í skjól fóls.