Fyrsta rauða flaggið
Fjölskyldan hafði flutt til Stykkishólms og bjó tímabundið í húsnæði á vegum bæjarins þegar húsið var afhent haustið 2023. Rannveig vann skammt frá og fylgdist með húsinu dagana fyrir afhendingu. Henni fannst lítið benda til þess að verið væri að tæma það. Sú tilfinning reyndist rétt.
„Ég gat séð út um gluggann og fylgdist með hvort hann væri að tæma. Bíllinn hans var þarna en það var ekki eins og verið væri að tæma húsið. Svo hittum við hann fyrir utan, hann rétti mér lyklana og keyrði í burtu. Þegar við komum inn hugsaði ég strax að þetta væri ekki eðlilegt. Þetta var fyrsta rauða flaggið.“
Húsið hafði áður verið nýtt sem gistiheimili og samið hafði verið um að hluti búnaðarins mætti vera eftir. Eftir stóð þó mun meira en fjölskyldan hafði gert ráð fyrir, meðal annars föt, lyf, ónýt tæki og útrunninn matur.
Skömmu síðar komu, samkvæmt frásögn Rannveigar, alvarlegri vandamál í ljós. Hitaveiturör milli hæða hafði sprungið og mygla var í gólfi og listum. Loka þurfti fyrir heita vatnið, þurrka húsið og endurnýja hitakerfið. Síðar kom í ljós að frárennsli frá salerni og sturtu á neðri hæð var einnig í ólagi.
Eitt sérkennilegasta dæmið kom upp þegar fjölskyldan ætlaði að fjarlægja rúm á efri hæðinni. Rúmið sat fast og þurfti kúbein til að losa það. Þá kom í ljós að rúmfótur hafði steypst fast eftir eldri viðgerð.
Gátu ekki beðið eftir matsmanni
Fjölskyldan þurfti að komast inn í húsið og hafði því ekki þann kost að láta skemmdir standa óhreyfðar um óákveðinn tíma. Maður Rannveigar tók orlofið sitt í framkvæmdir og vann áfram í húsinu á kvöldin. Iðnaðarmenn voru kallaðir til og ákveðið var meðal annars að leggja gólfhita í stað gamla hitakerfisins. Þau fluttu inn áður en öllum framkvæmdum var lokið.
„Dóttir okkar svaf í sólskálanum og ég svaf í stofunni með yngsta son okkar. Maðurinn minn svaf uppi á skrifstofu sinni. Þetta var svona í marga mánuði. Þegar eldri strákarnir komu um jólin sváfu þeir líka bara þar sem hægt var. Við þurftum einfaldlega að koma okkur inn í húsið.“
Þarna kom upp vandamál sem Rannveig telur lýsa vel stöðu kaupenda þegar gallar finnast eftir kaup. Fjölskyldan þurfti að laga húsið til að geta búið í því en eftir að viðgerðir höfðu farið fram varð erfiðara að fá hluta tjónsins metinn. Þau tóku myndir, héldu utan um reikninga og kölluðu til iðnaðarmenn. Það dugði þó ekki í öllum tilvikum þegar kom að mati.
„Ég skil alveg þegar matsmaður segir að hann geti ekki metið það sem hann sér ekki. En við vorum með myndir og iðnaðarmenn höfðu séð ástandið. Allir sögðu við okkur: „Takið myndir, takið nóg af myndum.“ Svo stendur maður eftir og veltir fyrir sér hvað maður hefði átt að gera öðruvísi. Við þurftum að gera við svo við gætum búið þarna.“
Haldið eftir lokagreiðslunni
Óháður matsmaður mat tjónið vegna gallanna upphaflega á tæpar fjórar milljónir króna. Þar sem búið var að gera við hluta skemmdanna var eftirstandandi tjón síðar metið á um 2,6 milljónir króna.
Fjölskyldan hafði haldið eftir um tveggja milljóna króna lokagreiðslu af kaupverðinu og samkomulag náðist um að hún félli niður. Eftir stóðu um 600 þúsund krónur samkvæmt matinu en seljandinn samþykkti ekki að greiða þá fjárhæð. Fjölskyldan ákvað að fara ekki í dómsmál vegna hennar þótt það sé skýrt að þessa upphæð hafi seljandi átt að endurgreiða þeim.
Þar með var málið þó ekki búið. Afsalið var ekki undirritað og mánuðum saman gekk fjölskyldan eftir því að gengið yrði frá því. Að lokum hófst undirbúningur að málsókn. Þá kom fram ný krafa um lokagreiðsluna sem áður hafði verið samið um að félli niður. Sú krafa var stöðvuð en eftir frekara uppgjör greiddi fjölskyldan seljandanum um 350 þúsund krónur til viðbótar.
„Það er ótrúlega dýrt og lýjandi að hafa rétt fyrir sér. Þú þarft matsmann, lögmann, iðnaðarmenn og skýrslur og átt að vita frá fyrsta degi nákvæmlega hvernig þú átt að bregðast við. Ef ekkert gengur þarftu að vera tilbúinn að fara fyrir dómstóla með allri þeirri áhættu sem því fylgir. Við vorum ekki uppiskroppa með rök eða gögn heldur vorum við að verða uppiskroppa með peninga, tíma og orku.“
Sparnaðurinn tæmdist
Kostnaðurinn einskorðaðist ekki við gallana sjálfa. Sparnaður fjölskyldunnar fór í framkvæmdir og útgjöld tengd málinu og á meðan afsalið vantaði voru önnur fjárhagsmál áfram í biðstöðu.
Þetta hafði að sögn Rannveigar áhrif á daglegt líf fjölskyldunnar í nær þrjú ár. Þau héldu aftur af útgjöldum, leyfðu sér lítið eins, t.d. að fara í ferðalög. Stjúpsonur Ernu býr í Kaupmannahöfn en fjölskyldan ákvað meðal annars að sleppa ferð þangað meðan málið væri óleyst.
„Við vildum ekki auka nein fjárútlát á heimilinu í þessum aðstæðum. Við höfum í raun ekkert farið í frí, fyrir utan eina nótt í Borgarnesi í sumar. Við höfum bara verið hér og sett það sem við höfum getað í húsið. Mér finnst ofboðslega gott að vera hérna, þannig að það er ekki málið. En maður hefur ekkert þorað að leyfa sér neitt meðan þetta var allt óklárað.“
Afsalið fékkst loks undirritað í ágúst. Það var lögmaður fjölskyldunnar sem lét þau vita. Rannveig var ósátt við aðkomu fasteignasalans að málinu og taldi samskiptin hafa minnkað eftir því sem deilan dróst á langinn.
Vill að upplýsingar fylgi eigninni
Eftir tæplega þriggja ára ferli stendur eftir hjá Rannveigu að vandinn hafi ekki einungis falist í göllunum sjálfum heldur í því hversu litlar upplýsingar lágu fyrir þegar kaupin voru gerð og hversu erfitt reyndist að sækja rétt sinn eftir á.
Hún bendir á að mikilvægt sé að ástand fasteigna sé betur skjalfest áður en gengið er frá kaupum og að upplýsingarnar fylgi eigninni sjálfri. Eftir að hafa fylgst með ráðstefnu Matsmannafélags Íslands um fasteignaviðskipti, ástandsskoðanir og galla taldi hún margt þar endurspegla reynslu fjölskyldunnar.
Að hennar mati ættu skýrari og samræmdari reglur um ástandsskoðanir að gagnast bæði kaupendum og seljendum. Þá væri síður undir hverjum og einum komið að átta sig á göllum eða muna eftir atriðum sem kunna að hafa komið upp á árum áður.
„Það getur verið eitthvað bilað sem hefur aldrei truflað þig og þú ert einfaldlega búinn að gleyma því. Þá er ekki endilega verið að fela neitt. Með almennilegri ástandsskoðun liggur staðan bara fyrir. Þá veit kaupandinn hvað hann er að kaupa og seljandinn hvað hann er að selja. Ég sé ekki betur en að það sé hagur allra.“
Rannveig telur ekki raunhæft að koma í veg fyrir allan ágreining í fasteignaviðskiptum. Markmiðið eigi frekar að vera að mikilvægar upplýsingar liggi fyrir áður en skrifað er undir og að skýrari úrræði séu til staðar ef alvarlegir gallar koma síðar í ljós.
Þrátt fyrir allt sem á undan er gengið stendur afstaða Rannveigar til húsakaupanna sjálfra óbreytt.
„Við hefðum samt viljað kaupa húsið. Við hefðum bara viljað vita hvað við vorum að fara út í. Þá hefðum við vitað að frárennslið þyrfti stórviðgerð og vitað um lekann, hitaveitukerfið og klóakið. Við hefðum getað gert kostnaðaráætlun, boðið í eignina samkvæmt því og skipulagt búsetuúrræði á meðan.“
