Ísland er orðið dýrasta land í heimi, segir Vilhjálmur Hilmarsson, hagfræðingur Visku stéttarfélags, og skorar á stöndug fyrirtæki að lækka verð um 10%. Pétur Óskarsson, formaður Samtaka ferðaþjónustunnar, segir ekki svigrúm til slíkra lækkana. Rætt var við Vilhjálm og Pétur í Kastljósi í kvöld.
Viska metur sem svo að árið 2026 sé verðlag á Íslandi 84% yfir meðaltali Evrópulandanna, sem sé sögulegt met til þrjátíu ára. Meðalverðmunur á því tímabili er rúm 40%.
Vilhjálmur segir að þó að það sé eðlilegt að verðlag haldist í hendur við laun sé verðmunur Íslands og Norðurlandanna tvöfaldur á við launamuninn. Laun skýri því ekki alla dýrtíð heldur séu fákeppni, tollar og fleiri þættir sem spili inn í.
Samkvæmt tölum Visku greiða Íslendingar að meðaltali 40% hærra verð fyrir bifreiðar og 70% hærra verð fyrir kjöt en íbúar Norðurlandanna. Dýrtíðin er í öllum flokkum neyslukönnunarinnar og er miklu meiri en launamunurinn.
„Við hjá Visku höfnum þessari átakapólitík sem stundum er hjá verkalýðsfélögunum og atvinnulífinu. Við verðum bara að geta sagt að það er fákeppni á Íslandi og óhagfellt tollaumhverfi sem allir búa við. Ef verðbólgan verður ennþá hærri en í viðskiptalöndunum mun krónan veikjast og það verður hérna kaupmáttarrýrnun. Það er alveg gefið,“ segir Vilhjálmur.
Spurður hvort svigrúm sé til lækkana í ferðaþjónustu bendir Pétur á að það sé mikill munur á viðskiptaumhverfinu á Íslandi og Norðurlöndum. Hann tekur sem dæmi að verðlag á veitingahúsum í Reykjavík og Kaupmannahöfn sé svipað en að kostnaðarstrúktúrinn sé allur annar. Svigrúmið sé meira sama hvort litið er á áfengi eða hráefni til matargerðar.
„Ég veit að veitingamenn á Íslandi eru að ströggla. Þeir eru með launakostnað sem er kominn upp í 50% og í veitingarekstur 101 þá má hann ekki vera meira en þriðjungur svo allt gangi upp. Það er bara ekki þannig á Íslandi í dag.“
Heimilin þurfi að breyta um neyslumynstur
Vilhjálmur segir Visku vilja gera þjóðarátak gegn dýrtíðinni í landinu þar sem horfa þurfi til heimilanna, fyrirtækja og stjórnvalda. Hann segir heimilin þurfa að breyta um neyslumynstur. „Bara frá árinu 2022 hefur verðbólga verið um 30% en heimilin hafa ekkert minnkað einkaneyslu þannig að valdið er dálítið hjá heimilunum.“
Þar að auki sé markaðurinn brotinn, hagnaður aukist ekki alltaf við það að hækka verð. Vilhjálmur segir að lækki stöndug fyrirtæki verð um 10% verði þeim umbunað ríkulega fyrir það.
Pétur segir ekki vera rými til slíkrar lækkunar, arðsemi smásölufyrirtækja á Íslandi af veltu sé ekki nema um 2%. Hann segir nauðsynlegt að breyta vinnumarkaðmódelinu á Íslandi. Nota eigi Norræna vinnumarkaðsmódelið sem fyrirmynd þar sem útflutningsatvinnuvegirnir gefi merki um hve mikið megi hækka launin sem verkalýðsfélög fari ekki yfir.
„Það er sjálfsagt að borga góð laun en þau mega ekki fara fram úr verðmætasköpuninni. Það er það sem er búið að vera að gerast núna. Launin hafa farið langt fram úr verðmætasköpuninni og þess vegna erum við að stórum hluta með þessa verðbólgu, þar liggur hundurinn grafinn.“
Vilhjálmur segir erfitt að setja eitt merki fyrir allan markaðinn. Hingað til hafi ekki verið traust milli verkalýðshreyfingarinnar og atvinnulífsins sem þurfi til að hægt sé að semja um lágar launahækkanir og stuðla að stöðugleika. Hann segir umræðuna um þetta svokallaða merki vera á villigötum því aðeins sé samið um helming launamyndunar í miðlægum samningum, hinn helmingurinn sé á milli aðila úti á markaði.
Þeim fækkar sem segja heimsókn til Íslands peninganna virði
Nýjar tölur frá Ferðamálastofu sýna að þeim fækki sem segja heimsókn til Íslands vera peninganna virði. Pétur segir þetta meðal annars útskýrast af því að rétti markhópurinn komi ekki til Íslands. Árið 2022 lauk markaðsetningu sem byggði á markhópagreiningu Íslandsstofu. „Það sem gerist er að þegar tíminn líður erum við ekki endilega að fá þessa hópa sem við erum að sækjast eftir,“ segir Pétur.
Pétur segir von á átaki í markaðssetningu. „Við höfum átt í mjög góðu sambandi við atvinnuvegaráðuneytið um það og ég á von á því að það beri ávöxt fljótlega. Það er ein af aðgerðum í atvinnustefnu stjórnvalda að hefja almenna landkynningu fyrir Ísland.“
En eru Íslendingar á því að hingað þurfi að fá fleiri ferðamenn?
Pétur segir svo vera. „Við sjáum í könnunum meðal Íslendinga að þeir eru sáttir við ferðaþjónustuna langflestir þannig ég held við getum í sátt við land og þjóð vaxið áfram með vöxt upp á þrjú til fimm prósent. Við viljum ekki vöxtinn sem við fengum 2013-2018.“ Hann segir enn vera rými fyrir fleiri ferðamenn, sérstaklega sé þeim dreift betur um landið og yfir árið.
Ungu háskólamenntuðu fólki boðin sífellt lægri laun
Vilhjálmur segir dýrtíðina hafa áhrif á samkeppnishæfni Íslands um ungt fólk. Hann segir að ungu háskólamenntuðu fólki séu sífellt boðin lægri laun, jafnvel nálægt launum verkafólks. Á sama tíma sé húsnæðisverð í sögulegu hámarki. Hann segir mikla samkeppni vera um fólk sem fari inn í mjög framleiðnar greinar.
„Það er svo sannarlega þannig að ferðaþjónustan hefur knúið áfram gríðarlegan hagvöxt en ég held að við þurfum að fara að byggja hagvöxt núna á framleiðni og þar er það hugvitið sem kemur sterkt inn.“
