Einn var að smíða ausutetur

annar hjá honum sat

Sá þriðji kom og bætti um betur

og boraði á hana gat

– Húsgangur

Lagafrumvarp þess efnis að framvegis muni erlendir fjárfestar ekki greiða skatt af hagnaði sínum af sölu hluta í íslenskum félögum liggur fyrir Alþingi. Það hefur tvívegis dagað uppi á fyrri þingum en hefur nú fengið blessun þingnefndar og bíður þriðju umræðu og afgreiðslu.

Frumvarpið er sagt lagt fram í þágu íslenskra sprotafyrirtækja sem ekki geti laðað að sér erlenda fjárfesta ef þeir þurfa að borga skatt af hugsanlegum gróða hér á landi. Engar upplýsingar um væntanlegt hagræði og þar með tekjutap ríkissjóðs er að finna í greinargerð frumvarpsins og ekkert kemur heldur fram um áhrif á aðrar erlendar fjárfestingar og tekjutap ríkisins af þeim sökum.

Í gögnum málsins á Alþingi er fátt að finna annað en umsagnir hagsmunaaðila og Skattsins auk ráðgjafa- og bókhaldsfyrirtækja. Umsagnir hagsmunaaðila eru jákvæðar en bera með sér umhyggju fyrir fjáreigendum almennt fremur en sprotafyrirtækjum og sama er að segja um ráðgjafafyrirtækin. Fátt styður þá staðhæfingu að tilgangur frumvarpsins sé aðallega til hagsbóta fyrir sprotafyrirtæki enda er ekkert í því sem tengir það sérstaklega við þau. Hér er því fyrst og fremst um að ræða almenna lækkun skatts á tekjur erlendra fjármagnseigenda.

Umsögn Skattsins

Í umsögn Skattsins eru gerðar veigamiklar athugasemdir við frumvarpið. Bent er á að með því skapist (aukið) misræmi milli skattlagningar félaga og einstaklinga, sem og milli innlendra og erlendra félaga. Skatturinn vekur einnig athygli á því að skattfrelsinu séu engar skorður settar þótt eigandinn kunni að hafa heimilisfestu á lágskattasvæði og opni það enn frekar en orðið er á hættu á skattasniðgöngu, duldu eignarhaldi og peningaþvætti. Tilgangur gildandi ákvæða um skattfrelsi söluhagnaðar (og arðs) innlendra félaga sé að koma í veg fyrir tvísköttun og miðist við að endanleg skattlagning fari fram hjá persónulegum eiganda þegar hann tekur hagnaðinn til sín.

Mál þetta er flókið og margslungið og ljóst af nefndarálitinu að þingnefndin var ekki vel í stakk búin til að leggja mat á efni þess en fer að vilja ráðuneytisins. Í minnisblaði þess er Skattinum svarað næsta drembilega og að hluta til mótsagnakennt. Tilvist skattaskjóla er nánast afneitað þó að virk þátttaka íslenskra aðila í þeim hafi verið alkunn allt frá árinu 2016 og nánast ekkert hafi verið gert síðan til þess að koma í veg fyrir skattasniðgöngu. Ábending ríkisskattstjóra um að nauðsyn sé á að málið fái ítarlega umfjöllun og vel sé hugað að álitamálum í því á fullan rétt á sér.

Hverjir njóta breytinganna?

Áhrif af breytingum skv. frumvarpinu eru langtum meiri en sá óljósi hagur sem sprotafyrirtæki eru talin hafa af því. Það mun létta sköttum af erlendum félögum sem hafa tekjur af atvinnurekstri hér á landi óháð því hverjir eigendur þeirra eru og hvort sem þeir greiði skatt af þeim tekjum í heimalandi sínu eða ekki. Auðvelt er að benda á dæmi um það hvernig þessi lagaákvæði muni virka.

Fyrir nokkru keypti danskt félag allt hlutafé í Kerecis fyrir um 180 milljarða króna (sjá: Kerecis: Úti er ævintýri.)  Söluverðið var margfalt innborgað hlutafé og því að stórum hluta söluhagnaður. Erlendir aðilar áttu nálægt 30% hlutafjár. Skattgreiðslur til íslenska ríkisins hefðu átt að vera þær að íslenskir einstaklingar hefðu greitt 22% af söluhagnaðinum í fjármagnstekjuskatt en íslensku félögin ekki neitt. Af söluhagnaði erlendu hluthafanna hefðu skattgreiðslur miðast við 20% af líklega um 45 milljarða hlut þeirra eða um 9 milljarða króna. Falli þeir undir tvísköttunarsamning heimaríkisins hefur Ísland fallið frá skattheimtunni. Þetta sýnir að lagabreytingin gagnast eingöngu erlendum fjárfestum sem ekki falla undir tvísköttunarsamning við Ísland.

Kerecis er sprotafyrirtæki sem ekki átti kost á því að vaxa á Íslandi en stærsti hluti erlends eignarhalds á Íslandi er í auðlindatengdri starfsemi. Þar á meðal er HS Orka sem er að hálfu í eigu erlendra fjárfestingasjóða á móti 14 íslenskum lífeyrissjóðum. Erlenda félagið er skráð í Delaware í USA. Kæmi til kaupa á hluta þeirra í HS Orku, t.d. í þeim tilgangi að nýting orkuauðlinda landsins sé í höndum íslenskra aðila, myndi söluhagnaðurinn samkvæmt frumvarpinu verða skattfrjáls á Íslandi. Er þar um verulegar fjárhæðir að ræða því eignir fyrirtækisins munu vera um 90 milljarðar króna og söluverðið myndi taka mið af því og áætluðum framtíðartekjum en virði þeirra var nýlega aukið verulega með bókhaldsfærslum sem létt hafa skattbyrði þess  (sjá: Telur HS orku komast undan milljarða skattgreiðslum). Það fer svo eftir því hvar seljandinn teldist heimilisfastur hvort skattur yrði greiddur þar eða það nyti tvöfalds skattfrelsis.

Önnur auðlindatengd starfsemi í erlendri eigu er, auk álveranna, aðallega gagnaver og fiskeldisfélög en þau eru flest eða öll því merki brennd að hafa aldrei borgað tekjuskatt á Íslandi en komið hagnaði til tengdra aðila erlendis eða safnað honum upp. Breytt lög myndu tryggja þeim að ef til sölu kæmi myndi hagnaður af henni líka renna skattlaus úr landi án tillits til þess hvort hann endi í ríki sem við höfum gert tvísköttunarsamning við eða í skattaparadís. Í þessu sambandi má einnig minna á erlend vindorkufélög sem bíða þess að taka þátt í þessum leik.

Allt bendir til þess að ábati af lagabreytingunni muni að litlu leyti skila sér til fjárfesta í sprotafyrirtækjum en að þær muni gagnast þeim vel sem hafa komið sér fyrir í beinni eða óbeinni auðlindanýtingu hér á landi og hafa drýgt sér hagnað af henni með skattasniðgöngu.

Meginreglur um skattlagningu

Jafnræðisreglan, þ.e. að skattleggja á sama hátt skattaðila sem eins er ástatt um, t.d. þá sem hafa sömu tekjur, er meginregla í góðri skattlagningu. Önnur slík er að skattleggja allar tekjur á því skattatímabili (ári) sem þær verða til á. Þá er það almennt viðurkennd regla í alþjóðlegri skattlagningu að hvert ríki skattleggi allar tekjur þeirra sem heimilisfastir eru í ríkinu og allar tekjur annarra sem upprunnar eru í því. Með tvísköttunarsamningum er síðan komið í veg fyrir tvísköttun og gagnkvæmni tryggð. Þær breytingar sem nú er lagt til að lögfesta brjóta allar þessar reglur. Það er dapurlegt að æðsta skattastjórnsýsla landsins hafi forgöngu um það og að löggjafinn beygi sig í duftið fyrir sérhagsmunum fjármálamanna.

Höfundur er hagfræðingur, fyrrverandi ríkisskattstjóri og félagi í Reykjavíkurakademíunni