Undanfarin ár hefur umræðan um fjölgun örorkuþega orðið sífellt háværari. Nú er staðan sú að margir spyrja: Hvernig gat þetta gerst?
Svarið er einfalt. Þetta var fyrirsjáanlegt.
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson bendir á að hraður vöxtur málaflokksins sé vegna aukinna tilkomu fólks sem hann telur að eigi minni rétt á þessum bótum heldur en “raunverulegir” öryrkjar. Þarna er Sigmundur að tala um innflytjendur sem séu að leggjast á örorkukerfið.
Ég vill ekki leggja mat á hvort það sem Sigmundur segir sé rétt eða rangt en í meira en áratug hefur Góðvild bent á að foreldrar langveikra barna séu í mikilli áhættu á að fara á örorku og þetta á líka við um fólk sem þarf að sinna öldruðum foreldrum sem komast ekki á dvalarheimili vegna þess að að vantar fleiri dvalarheimili.
Álagið sem fylgir því að sinna barni með alvarlegan og langvinnan sjúkdóm er ekki tímabundið það er daglegt, áralangt og oft yfirþyrmandi. Samhliða því er stuðningur kerfisins takmarkaður, flókinn og oftar en ekki tímabundinn.
Rannsóknir hafa sýnt að foreldrar langveikra og fatlaðra barna eru líklegri til að upplifa kulnun, andlegt álag og brotthvarf af vinnumarkaði. Þegar fólk er ýtt út úr vinnu vegna aðstæðna sem það ræður ekki við, eykst hættan á því að það endi á örorku. Þetta er ekki tilviljun þetta er mynstur.
Þróunin sem við sjáum í dag styður þetta enn frekar. Örorka er að aukast, sérstaklega hjá ákveðnum hópum. Í sumum aldurshópum er staðan sú að allt að fjórða hver kona er á örorku. Þar er stór hluti einstaklinga sem bera mikla félagslega byrði þar á meðal einstæðar mæður og fólk sem stendur eitt í þungri umönnun.
Þetta er mikilvægt að skilja. Þetta snýst ekki eingöngu um heilsu einstaklingsins. Þetta snýst um aðstæður fólks, álag, ábyrgð og skort á stuðningi. Umönnunarálag og félagslegir þættir skipta hér gríðarlegu máli.
Við erum því ekki að horfa á óútskýranlega aukningu á örorku. Við erum að horfa á afleiðingar þess að hafa ekki gripið inn í fyrr.
Kerfið eins og það er í dag er fyrst og fremst viðbragðsdrifið. Það reynir að grípa fólk þegar það er búið að brotna, en gerir lítið til að koma í veg fyrir að það brotni. Forvarnir eru nánast óþekkt hugtak í þessu samhengi, þrátt fyrir að kostnaðurinn bæði mannlegur og fjárhagslegur sé gríðarlegur.
Ef við ætlum að snúa þessari þróun við þurfum við að horfa á rót vandans.
Við þurfum að styðja foreldra langveikra barna áður en þeir detta út af vinnumarkaði. Það þýðir raunverulegan stuðning, sveigjanleika í vinnu og kerfi sem skilur að aðstæður þessa hóps eru ekki tímabundið ástand heldur langtíma veruleiki.
Á sama tíma verðum við að hætta að refsa fólki fyrir að reyna að taka þátt í samfélaginu. Núverandi fyrirkomulag, þar sem fólki er refsað með skerðingu um leið og fólk reynir að vinna eða fara í nám, skapar gildru. Fólk situr fast, ekki vegna þess að það vill ekki taka þátt, heldur vegna þess að það þorir ekki að taka áhættuna að missa tekjur.
Við þurfum kerfi sem hvetur fólk til þátttöku í stað þess að hindra hana.
Að leyfa fólki á örorku að vinna, mennta sig og stíga smám saman aftur inn í samfélagið án þess að missa lífsviðurværi sitt er ekki bara réttlætismál. Það er skynsamleg fjárfesting.
Staðreyndin er sú að örorka er oft ekki upphaf vandans hún er endapunktur ferlis sem hefði verið hægt að stöðva í byrjun.
Spurningin er ekki lengur hvort við höfum efni á að bregðast við.
Spurningin er hvort við höfum efni á að gera það ekki.
Höfundur er framkvæmdastjóri Góðvildar
