Barnaverndaryfirvöld fengu margar ábendingar um árabil fyrir 2019 um að börn sem dvöldu á fósturheimilinu Gauksstöðum í Garði hefðu verið beitt harðræði og ótilhlýðilegum refsingum. Starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur fóru meira að segja þangað 2015 og sóttu dreng sem þeir töldu að hefði verið refsað með óásættanlegum hætti. Fyrstu ábendingarnar til Barnaverndarstofu um Gauksstaði bárust 2013 og svo ítrekað eftir það. Þrátt fyrir þetta héldu barnaverndaryfirvöld áfram að votta eigendur Gauksstaða sem hæfa til að reka fósturheimili.
Þetta er meðal þess sem kemur fram í umfangsmiklum gögnum um starfsemi fósturheimilisins Gauksstaða í Garði sem geymd eru á Þjóðskjalasafninu. Fréttastofa óskaði eftir því að fá gögnin send til að varpa enn frekara ljósi á starfsemi þessa fósturheimilis.
Fjallað hefur verið um þetta fósturheimili í miðlum RÚV síðustu mánuði. Gögnin ná allt frá 2009 til 2019 þegar heimilinu var lokað eftir að tæplega 20 börn höfðu lýst reynslu sinni af heimilinu og Barnaverndarstofa kærði málið til lögreglunnar. Rannsóknin snerist um meint brot á lögum um barnavernd en hún var felld niður 2021.
Fjallað er um þessi gögn um Gauksstaði í Þjóðskjalasafninu í fréttaskýringaþættinum Þetta helst. Þáttinn má hlusta á hér:
Fengu pylsur gefins á bensínstöðinni
Meðal ábendinga í málinu sem bárust til Barnaverndarstofu um aðstæður á Gauksstöðum er símtal frá konu í nærliggjandi bæ, Sandgerði. Konan hringdi og sagði frá því að börn af Gauksstöðum væru svöng og að þeim liði ekki vel.
Orðrétt sagði í minnisblaði sem Barnaverndarstofa vann um þessa ábendingu: „[X] Sandgerði hringir, segir mann hafa komið að máli við hana vegna barna sem eru í fóstri hjá
Lindu og Jóni í Garði. Segir hann börnin oft vera á bensínstöðinni í Garði. Segja að þeim líði illa á fósturheimilinu, þau fái ekki að borða og séu svöng. Maðurinn segist hafa keypt pylsur fyrir þau. Ég gaf henni upp nöfn barna sem dvelja núna á heimilinu og mun hún senda tilkynningu til Norðurþings og Reykjavíkur en þau eiga þau börn sem eru núna á heimilinu.“
Strax þetta ár, 2013, var félagsráðgjafi hjá Hafnarfjarðarbæ komin á þá skoðun að hún vildi helst ekki senda börn á Gauksstaði aftur.
Í tölvupósti til Barnaverndarstofu sagði hún: „Ég held samt að ég myndi verða treg til að nota þetta fósturheimili aftur vegna þess hve ströng og ferköntuð þau eru. Er frekar til í að nota fólk sem sýnir hlýju og er tilbúið að byrja með að sýna börnunum traust en endurskoða það ef börnin standa ekki undir þessu trausti.“
Ábendingarnar héldu svo áfram að berast.
Árið 2015 fóru starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur meira að segja þangað og sóttu dreng sem var talið að hefði verið refsað með óásættanlegum hætti. Þetta er að öllum líkindum Aron Eiríksson sem sagt hefur frá reynslu sinni af Gauksstöðum í viðtali við fréttastofu. Búið er að strika yfir nöfn barna í skjölunum þannig að ekki er hægt að staðfesta um hvern ræðir.
Um þetta segir í bréfi frá Barnaverndarnefnd Reykjavíkur til Barnaverndarstofu, sem dagsett er í nóvember 2015: „Starfsmenn sóttu drenginn á fósturheimili hans í Garðinum þann 18. nóvember sl. og dvelur drengurinn nú í [útstrikað]. Ástæðan var sú að borist höfðu upplýsingar um að drengnum væri refsað á fósturheimilinu með þeim hætti að það væri ekki ásættanlegt. Vel hefur gengið á fósturheimilinu en efasemdir hafa verið um hvort refsingar séu of miklar og að ekki sé tekið tillit til þroska og getu drengsins [útstrikað].“
Svo segir í sama bréfi að starfsmenn Barnaverndarnefndar Reykjavíkur hafi fundað með geðlækni á barna- og unglingageðdeild og að hann hafi gagnrýnt aðgerðir eigenda fósturheimilisins Gauksstaða.
Í bréfinu stendur orðrétt: „Starfsmenn hafa fundað með Helga Garðari, barnageðlækni á BUGL, en fósturforeldrar hafa greint frá því að þau leiti stuðnings hjá honum. Helgi Garðar sagðist ekki hafa gert sér grein fyrir því, hversu langt fósturforeldrar gengu fram við refsingar og sagði því að hann gæti ekki stutt aðferðir þeirra, samkvæmt því sem starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur greindu honum frá.“
Vatnaskilin 2019
Þrátt fyrir þetta var haldið áfram að senda börn á Gauksstaði og Barnaverndarstofa hélt áfram að samþykkja eigendurna sem fósturforeldra með reglulegu millibili.
Það var svo ekki fyrr en 2019 sem ábending barst frá fyrrverandi fósturbarni á Gauksstöðum um að hún og tíu aðrir teldu óráð að senda börn áfram á Gauksstaði.
Í tölvupósti frá starfsmanni Barnaverndarstofu til annarra starfsmanna 2019 segir meðal annars orðrétt um þetta: „Hingað hringdi ung kona til að tilkynna um atlæti á fósturheimili. Stúlkan heitir [útstrikað]. Hún var í fóstri hjá Lindu og Jóni Steinari árið [útstrikað]. Hún segist hafa hitt/heyrt í c.a. 10 krökkum sem hafa verið á sama heimili og það síðasta var fyrir um ber öllum saman um að þar sé beitt andlegu ofbeldi. Þau telji að það eigi ekki að fóstra börn þarna. Hún sagði að þeim fyndist erfitt að segja starfsmönnum barnaverndarnefndar frá þar sem að þeim er talið trú um að þau þurfi að vera á fósturheimili og það sé liður í andlegu ofbeldinu.“
Eftir þetta símtal hófst atburðarás sem endaði með því að fósturheimilinu á Gauksstöðum var lokað eftir að lögreglurannsókn hófst á því sumarið 2019.
Síðasta skjalið frá Þjóðskjalasafninu um starfsemi Gauksstaða er dagsett í maí 2019. Skjalið ber yfirskriftina Linda Angelique Elziondo og Jón Steinar Konráðsson „vafi á hæfni“ og var unnið af starfsmanni Barnaverndarstofu.
Einungis tveimur mánuðum áður hafði Barnaverndarstofa samt skrifað upp á hæfni þeirra sem fósturforeldra. Þetta skjal er líka að finna í gögnunum frá Þjóðskjalasafninu.
Á þessum tíma voru sex ár frá því fyrstu ábendingarnar um misfellur og harðræði á fósturheimilinu bárust til Barnaverndarstofu.
Rannsóknin nær ekki til Gauksstaða
Í vikunni stendur til að afgreiða lagafrumvarp á Alþingi um rannsóknarnefnd sem á að skoða starfsemi fósturheimila og eftirlit með þeim aftur í tímann. Frumvarpið hefur fengið flýtimeðferð á Alþingi og virðist vera þverpólitísk sátt um að það verði að lögum.
Samkvæmt lagafrumvarpinu á rannsóknin að ná til fósturheimila á Íslandi 1947–2002.
Rannsóknin á því ekki að ná til alls þess tíma sem Bakkakot var starfandi en börn voru vistuð þar á vegum hins opinbera að minnsta kosti fram til 2005. Þá á rannsóknin ekki að ná til þess tíma sem Gauksstaðir voru starfandi.
Í nefndaráliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar með lagafrumvarpinu frá því nú í júní kemur fram að tímamörk rannsóknarinnar miðist við 2002 vegna þess að þá tóku.
Í nefndarálitinu segir um þetta að þó að tímaramminn sé bundinn við 2002 geti forsætisráðherra óskað eftir því í erindsbréfi til nefndarinnar að rannsóknin taki einnig til barna sem bjuggu á fósturheimilum eftir sumarið 2002. Meirihlutinn segist einnig vilja árétta að ekki sé útilokað að Alþingi ákveði síðar að gerð verði sambærileg rannsókn fyrir tímabilið eftir 2002.
Svipuð saga með Bakkakot og Gauksstaði
Fréttastofa óskaði eftir gögnum um starfsemi Bakkakots frá Þjóðskjalasafninu og sagði frá þeim nú fyrr í júní. Í þeim gögnum kom meðal annars fram að Barnaverndarnefnd Reykjavíkur hélt áfram að vista börn í Bakkakoti 2002–2005, eftir að ofbeldi þar hafði verið tilkynnt.
Bæði í tilfelli Bakkakots og Gauksstaða sýna fyrirliggjandi gögn fram á það að börn voru áfram vistuð á fósturheimilunum eftir að börn sem voru þar höfðu tilkynnt um ofbeldi og/eða harðræði þar. Í tilfelli Gauksstaða snerust vitnisburðir barnanna fyrst og fremst um andlegt ofbeldi þó að líkamlegt ofbeldi hafi einnig tíðkast líkt í tilfelli Arons Eiríkssonar og fleiri barna sem bjuggu á heimilinu.
Eigandi fósturheimilisins Gauksstaða, Jón Steinar Konráðsson, hefur ekki viljað veita fréttastofu viðtal um heimilið þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir.
