Í huga margra snýst umræðan um loftslagsmál um eitthvað óáþreifanlegt í fjarlægri framtíð sem snerti okkur og okkar lífsstíl ekki. Einhver önnur en við leysi málið og því þurfum við ekki að breyta neinu, hvað þá að taka tillit til umhverfis – og loftslagsmála. 

Við vorum minnt á það í vikunni að þessi hugsunarháttur og afstaða til loftslagsmála er blekking og mjög kostnaðarsöm frestunarárátta sem bitnar á framtíðarkynslóðum.

Þá voru birtar nýjustu tölur um stöðu losunar á Íslandi og þar með stöðu loftslagsmála, en um er að ræða nýjustu framreikninga íslenskra stjórnvalda sem kynntir voru af Umhverfis – og orkustofnun. 

Tölurnar sýna að miðað við núgildandi aðgerðir stefnir í að samfélagslosun Íslands verði umtalsvert meiri árið 2030 en skuldbindingar okkar og markmið kveða á um. Þar sé munurinn á markmiðum okkar á samdrætti losunar miðað við árið 2005 og því sem við munum ná sé um 20%. Tuttugu prósenta munur á yfirlýstum markmiðum um samdrátt í losun og þess sem við munum ná er ansi stórt bil að brúa og verkefnið því mun stærra en flest okkar grunaði. 

Þetta 20% bil þarf ekki aðeins að brúa út frá loftslaginu heldur líka út frá fjárhagslegum hagsmunum. Stjórnvöld hafa sagt sjálf að til að ná markmiðinu þurfi að grípa til umfangsmeiri aðgerða.

Aðgerðir í samfélagslosun Íslendinga liggja beinast við en sú tegund losunar vó um 26% af heildarlosun Íslands í fyrra en hefur aðeins dregist saman um 10% frá árinu 2005. Samfélagslosun felur í sér losun frá vegasamgöngum, landbúnaði, sjávarútveg, jarðvarmavirkjunum, vörunotkun og úrgangsmál.

Það kostar að skulda aðgerðir gegn loftslagsbreytingum

Það útheimtir gríðarlega háar fjárhæðir að gera of lítið fyrir loftslagið. Bilið á milli þess sem okkur ber að gera og þess sem við höfum verið að gera í því að draga úr losun hefur á sér risavaxinn verðmiða. 

Stjórnvöld hafa sjálf bent á að kostnaður ríkissjóðs vegna aðgerðaleysis geti orðið verulegur og þá helst vegna kaupa á losunarheimildum ef Ísland stendur ekki við loftslagsskuldbindingar sínar. Í skýrslu umhverfis- orku- og loftslagsráðherra um efnahagsleg áhrif viðskiptakerfis ESB með losunarheimildir á Íslandi frá því í fyrra, er talað um að kostnaðurinn við kaup á losunarheimildum geti numið milljörðum eða jafnvel tugum milljarða króna. Auðvitað getur verð á losunarheimildum breyst og endanlegt uppgjör liggur ekki fyrir. En áhættan er veruleg og raunveruleg.  

Þessi gríðarlega mikli kostnaður getur auðveldlega fallið á íslenska ríkið vegna þess að við náðum ekki að draga úr losuninni hér heima fyrir. Það þýðir opinberir fjármunir sem skila sér ekki í að flýta orkuskiptum, ekki í nýjum skilvirkari innviðum eða hreinni og öflugri almenningssamgöngum, stuðningi við græn nýsköpunarverkefni eða þróttmeira íslensku samfélagi sem tekst á við áföll og breytingar af völdum umhverfis - og loftslagsbreytinga. 

Það er hárrétt að það kostar mikla fjármuni að ráðast í orkuskipti. Það kostar mikið að byggja upp almenningssamgöngur. Að styðja við heimili og fyrirtæki í grænni umbreytingu kostar. Það kostar að endurheimta náttúru og styrkja innviði gegn afleiðingum loftslagsbreytinga. 

En það kostar okkur miklu meira að gera of lítið of seint. Opinber fjárútlát til að kaupa losunarheimildir er einfaldlega sokkinn kostnaður af því við náðum ekki nægum árangri.

Loftslagsaðgerðir sem stuðla að félagslegu réttlæti og betri lífskjörum

Skynsamlegasta leiðin til að verja almannafé er því að fjárfesta í fyrirbyggjandi aðgerðum gegn loftslagsbreytingum. Vinstri græn lögðu áherslu á það á síðasta landsfundi sínum í mars 2026 að farið verði af stað með raunverulegar fjármagnaðar loftslagsaðgerðir með skýrum og tímasettum markmiðum um samdrátt í losun. Jafnframt leggjum við áherslu á hraðari orkuskipti í samgöngum og atvinnulífi og á réttlát umskipti þar sem byrðum grænna umskipta verði dreift með sanngjörnum hætti. Það er gríðarlega mikilvægt út frá félagslegu sjónarhorni, því aðgerðir gegn loftslagsbreytingum sem ekki taka mið af félagslegu réttlæti munu aldrei ná langt. Við þurfum að horfa á loftslagsmálin í samfélagslegu samhengi. 

Almenningssamgöngur þurfa að vera samfelldar og skilvirkar þannig að fólk geti treyst á þær í daglegu lífi. Rafbílar þurfa að vera viðráðanlegri kostur fyrir fleiri en þau sem hafa mestar tekjur. Húsnæði fólks þarf að vera sparnýtið og þar með hagkvæmara. Fyrirtæki þurfa skýra umgjörð og fyrirsjáanleika til að fjárfesta í orkuskiptum. 

Aðgerðir til að sporna gegn loftslagsbreytingum eru ekki bara verkefni sem líta vel út, heldur skipta sköpum fyrir lífskjör fólks og lífsgæði okkar og eru eitt stærsta réttlætis- og öryggismál samtímans. 

Fylgjum settum markmiðum um losun af alvöru

Umhverfis – og orkumálaráðherra lýsti því yfir 12. september sl. að hann boði nýja nálgun og ný vinnubrögð í loftslagsmálum og að “ekki dugi að elta ESB í þessum málum” og að Ísland verði að setja sér eigin markmið í að draga úr losun. Ég veit satt að segja ekki hvernig við ætlum að trompa 50-55% samdrátt sem ESB hefur unnið eftir en óska ráðherranum og okkur öllum góðs gengis við það og heiti stuðningi VG við öll góð markmið. En við vitum að það er ekki nóg að setja fram metnaðarfull markmið um losun. Núverandi framreikningar stjórnvalda benda til þess að við séum á leið í aðeins 21% samdrátt árið 2030 miðað við árið 2005 og 30 % árið 2035, í stað markmiðanna um 41% samdrátt í samfélagslosun árið 2030 og 50-55% samdrátt í losun 2035.

Stóra spurningin er hvort við séum tilbúin að fylgja eftir markmiðum okkar með pólitískri forgangsröðun, fjármagni og framkvæmdum. Svarið hlýtur að vera að við einfaldlega verðum að verja meiri fjármunum í að leysa losunarvandann, ekki greiða fyrir hann eftir á og greiða þar með mun meira fyrir slugshátt eða afneitunina. Við þurfum líka að vinna eftir loftslagsstefnu sem rímar við ábyrga ríkisfjármálastefnu og félagslegt réttlæti, því það er góð stefna. 

Það verða komandi kynslóðir sem þurfa að glíma við afleiðingar sem skapast af því ef okkur tekst ekki sporna gegn loftslagsbreytingum. Við getum ekki látið það verða eftirmæli okkar.

Höfundur er formaður Vinstri grænna