Skuggaflotinn eru skip, ýmist fraktskip eða olíuflutningskip, sem Rússar nota til að koma sér fram hjá viðskiptaþvingunum og refsiaðgerðum vegna stríðsins í Úkraínu. Þorrinn eru ótryggðir ryðdallar sem sigla undir hentifána eða jafnvel án lögbundinnar skráningar.
Þessi skip flytja einkum olíu frá Rússlandi til Indlands og Kína. Þetta skilar rússneska ríkinu milljörðum dollara í ríkiskassann í hverjum mánuði.
Allt reynt til að halda skipunum gangandi
Um skeið hefur Evrópusambandið aukið þrýstinginn á skuggaflotann, Rússum til armæðu. Hópur evrópskra fjölmiðla komst yfir áhafnaskrár skuggaflotaskipa og gat með frekari rannsóknum sýnt fram á að Rússar hefðu tekið upp á því að setja hermenn eða málaliða, suma hverja fyrrverandi Wagner-málaliða, um borð í skipin. Tvö atvik eru nefnd sem dæmi um mikla breytingu.
Fyrra atvikið var þegar eistnesk yfirvöld stöðvuðu tankskipið Kiwala í apríl 2025. Kínverskur skipstjóri þess hlýddi fyrirmælum Eista og skipið var stöðvað.
Seinna atvikið var mánuði síðar, í maí 2025. Þá reyndu eistnesk yfirvöld aftur að stöðva skip úr skuggaflotanum, Jagúar. Skipstjórinn neitaði að hlýða. Rússnesk herflugvél og skip birtust á vettvangi svo að Eistar hörfuðu. Í augum rússnesku öryggisþjónustunnar var þetta það sem þurfti: að neita að hlýða og ógna aðeins.
Varðmenn hafa aga á áhöfninni
Samkvæmt rannsókn miðlanna jókst við þetta fjöldi svokallaðra varðmanna, málaliða eða hermanna sem settir eru um borð í skuggaflotaskipin. Samkvæmt því sem þeir segja sjálfir í viðtölum við evrópsku miðlana er hlutverk þeirra að hafa aga á áhöfnum, sem eru sjaldnast rússneskar, oftast frá Suður-Asíu og að tryggja að þær hlýði ekki fyrirskipunum evrópskra herja ef þeim er sagt að stöðva. Þýskar heimildir innan þarlendra leyniþjónusta herma að þeir séu oftast vopnaðir. Þeir eru tengiliðir við Rússland og eiga að tryggja að ferðalagið gangi vel fyrir sig.
Varðmennirnir voru skráðir á áhafnaskrár sem öryggisverðir, tæknimenn og fjarskiptasérfræðingar og þannig tókst að bera kennsl á í það minnsta 83 fyrrverandi hermenn og málaliða sem sigldu með skipunum. Þeir birtust á áhafnalista á 65 skipum og tengjast yfir 140 ferðum.
Sumir hafa barist í Sýrlandi, Úkraínu, Malí eða á öðrum átakasvæðum. Greinarnar nefna dæmi um menn sem hafa verið í rússneskum fallhlífasveitum, starfað sem lífverðir í Sýrlandi, verið í sérsveitum rússneskra stofnana eða haft reynslu af vopnuðum einkaherjum. Í sumum tilvikum fundu blaðamenn myndir á rússneskum samfélagsmiðlum þar sem mennirnir birtust með vopn, í herklæðum eða í tengslum við Wagner eða aðra slíka hópa.
Engir varðmenn lengur skráðir
Gögnin sýna að frá byrjun árs 2026, og sérstaklega frá febrúar eða mars, fækkar varðmönnum skyndilega á áhafnalistum. Nokkrar hugsanlegar skýringar eru nefndar til sögunnar.
Að varðmanna sé ekki þörf því vestræn yfirvöld viti af því að þeir séu hugsanlega um borð. Fælingarmátturinn einn dugi til. Önnur skýring er að Rússar gæti betur að skráningum og skrám, að ekki sé auðvelt að nálgast upplýsingar og rekja hverjir séu skráðir. Þá er þess getið að kostnaður við skuggaflotann hafi aukist en ávinningur minnkað og því sé hugsanlega erfiðara að réttlæta kostnaðinn við varðliðana.
En skýringin sem kann að vera best er sú að Rússar hafa undanfarið fært skuggaflotaskipin yfir á rússneskar skipaskrár og mannað þau með rússneskum áhöfnum. Þá er minni þörf á sérstökum eftirlitsmönnum til að þrýsta á erlenda skipstjóra. Undir 80% skuggaflotans eru nú sögð skráð í Rússlandi.
Evrópusambandið boðar aukna hörku
Kaja Kallas, utanríkismálastjóri Evrópusambandsins, nefndi aðgerðir gegn skuggaflotanum á fréttamannafundi á Kýpur. Þar fór hún yfir hvernig hert hefði verið á reglum Evrópusambandsins um valdbeitingu sem Kallas sagði að þýddi að framvegis yrði mun oftar tekið á þessum skipum. Tilgangurinn væri að raska svigrúmi Rússa til að afla tekna og fjármagna áframhaldandi stríðsrekstur í Úkraínu.
Rannsóknin byggir meðal annars á gagnasafni með áhafnalistum sem lak, viðtölum við sjómenn, opnum heimildum, samfélagsmiðlum, mati evrópskra öryggisheimilda og leynilegum upptökum þar sem varðmennirnir sjálfir lýsa störfum sínum, svo það er talsverð vinna á bak við þessa rannsókn.
Dossier Center í Rússlandi, Follow The Money í Hollandi, Delfi í Eistlandi, Danwatch í Danmörku, De Tijd í Belgíu, Pointer í Hollandi, Source Material í Bretlandi, Süddeutsche Zeitung og Tagesschau í Þýskalandi, The Times í Bretlandi, VRT News í Belgíu og OCCRP stóðu saman að rannsókninni.
